Çfarë është një Republikë Bananesh?

18 Gusht 2022, 17:46, Blog CNA

Foto ilustruese

Nga Matthew Wilson “The Conversation”

Kur dikush përmend termin “republikë bananesh”, ai i referohen një vendi të vogël, të varfër, politikisht të paqëndrueshëm, dhe që është shumë i dobët për shkak të një mbështetjeje të tepruar tek kultura dhe financimet e huaja.

Ky termi lindi si një mënyrë për të përshkruar përvojat e shumë vendeve në Amerikën Qendrore, ekonomitë dhe politikat e të cilave dominoheshin nga kompanitë eksportuese të bananeve me bazë në SHBA në fillim të shekullit XX-të.

Pas kontrollit të FBI-së në fillim të këtij muaji në rezidencën e ish-presidentit Donald Trump, disa republikanë e krahasuan SHBA-në me një republikë bananesh. Dhe në vazhdën e sulmit të 6 janarit 2021 në Kapitol Hill, një mori postimesh në Twitter bënë të njëjtën gjë. Paqëndrueshmëria politike brenda SHBA-së ka pak të bëjë me frutat. Atëherë, pse përdoret ky term?

Përmbysja e demokracisë për të garantuar fluksin e parave

Në vitet 1880, kompania “Boston Fruit Company”, e cila më vonë u bë “United Fruit Company” dhe më pas “Chiquita”, filloi importimin e bananeve nga Xhamajka, teksa nisi një fushatë të suksesshme publicitare për t’i bërë ato popullore në SHBA.

Ndërsa kërkesa për banane u rrit, kompanitë e mëdha nënshkruan marrëveshje me qeveritë në të gjithë Amerikën Qendrore për të financuar projekte infrastrukturore në këmbim të tokës dhe politikave që do t’i lejonin ato të zgjeronin prodhimin.

Kultivuesit vareshin shpesh nga sundimi autoritar për të mbrojtur koncesionet e tokës, dhe për të shuar trazirat e shkaktuara nga punëtorët dhe sindikatat e tyre që mund të reduktonin fitimet e tyre. Ndonjëherë, ata do ta përmbysnin në mënyrë aktive demokracinë për të rikthyer ndikimin e tyre.

Për shembull kompania e frutave “Cuyamel”, mbështeti një grusht shteti në Honduras në vitin 1911, që e zëvendësoi presidentin e saj me dikë tjetër më shumë të lidhur me interesat e SHBA-së. Një shembull tjetër i njohur është komploti i orkestruar nga CIA në vitin 1954 në emër të “United Fruit Company” kundër presidentit të Guatemalës Jakobo Arbenz.

Ai grusht shteti i dha fund periudhës së parë të vërtetë të demokracisë që kishte njohur Guatemala. Marrëdhënia e ngushtë midis eksportuesve të bananeve dhe udhëheqësve represivë dhe të korruptuar, e minoi zhvillimin në rajon, thelloi pabarazinë, dhe i la vendet e Amerikës Qendrore të dobëta dhe të keq-qeverisura.

Një retorikë e ekzagjeruar?

Duke reaguar ndaj ngjarjeve që u shpalosën para dhe gjatë sulmit të 6 janarit në Kapitol, zyrtarë aktualë dhe ish-qeveritarë thanë se ato i ngjanin paqëndrueshmërisë së republikave të bananeve, që njiheshin për injorimin e rezultateve të zgjedhjeve dhe për përmbysjen e atyre rezultateve nëpërmjet grushteve të shtetit.

Kjo është pikërisht ajo çfarë ndodhi në Kosta Rika në vitin 1917. Kur politikanët amerikanë dhe analistët politikë e përdorin këtë term, ata shpesh përpiqen të krijojnë imazhe të korrupsionit, represionit dhe dështimeve për të ndalur abuzimet e ekzekutivit.

Ata i barazojnë zyrtarët e qeverisë me diktatorët e kapur nga interesat e huaja, të cilët vepruan pa u ndëshkuar për të qeverisur me forcë dhe për të persekutuar kundërshtarët e tyre. Një numër politikanësh republikanë e përdorën termin në përgjigje të bastisjes së FBI-së në rezidencën e Trumpit në Mar-a-Lago.

Por krahasimi nuk është i përshtatshëm. Është e vërtetë se ish-liderët kanë më shumë gjasa të hetohen dhe ndëshkohen nga kundërshtarët e tyre politikë në vendet me qeveri të forta por me sisteme gjyqësore të dobëta. Megjithatë, mbajtja përgjegjës e zyrtarëve të zgjedhur për veprimet e tyre dhe moslejimi i askujt që të jetë mbi ligjin, është në fakt karakteristik i një demokracie të shëndetshme./Pershtati ne shqip CNA.al