Pse bindja ndaj urdhrave, mund të na nxitë të bëjmë gjëra të tmerrshme

23 Gusht 2020, 08:08, Blog CNA

Mizoritë e luftës kryhen ndonjëherë nga njerëz ?normalë?, vetëm sepse ata u binden urdhrave të marra nga eprorët e tyre. Studiuesit nga Instituti Holandez i Neuroshkencës në Amsterdam, matën aktivitetin e trurit, ndërsa pjesëmarrësit në studim u shkaktonin dhimbje disa vullnetarëve të tjerë.

Ata zbuluan se urdhrat nga lart e reduktonin ndjeshëm empatinë – dhe nxisin atë pjesë të trurit që shkaktonte dhimbjen. Kjo mund të shpjegojë edhe faktin, se përse njerëzit kryejnë më me lehtësi vepra imorale në kushtet e imponimit nga një autoritet.

Gjyqet e Nurenbergut janë plot me raste në të cilat nazistët kryen krime mizore. Por ata shfaqën edhe gjatë gjyqit pak pendesë për ato që kishin bërë, pikërisht pasi ata thjesht ?zbatuan urdhrat?. A janë ata krejtësisht të ndryshëm nga ne, apo që të gjithëve na ?fiket? si me buton ndërgjegjja kur ndjekim urdhrat e marra nga lart?

Në fakt, shumica e njerëzve, janë të pritur të mos lëndojnë të tjerët. Në një studim të botuar në revistën ?PNAS? në vitin 2014, Moli Kroket u dha njerëzve një shans për të dhënë para për të ulur goditjet elektrike ndaj vetes së tyre apo të një njeriu tjetër të panjohur për ta.

Në fakt shumica paguan më shumë për të zvogëluar dhimbjen e të tjerëve, sesa për të reduktuar dhimbjen e tyre. Një nga arsyet pse dhimbja e të tjerëve është kaq e padurueshme për ne, është se truri ynë është empatik.

Nëse matni aktivitetin e trurit, në kohën kur njerëzit vëzhgojnë dhimbjen e dikujt tjetër, ju konstatoni vazhdimisht se vëzhguesi aktivizon insulën e vet dhe korteksin ballor cinguloz – rajone të trurit që normalisht aktivizohen kur ndjejnë dhimbjen në trupin e tyre – sikur vetë vëzhguesi të ishte duke përjetuar dhimbje.

Truri e shndërron dhimbjen e dëshmuar të dikujt tjetër, në dhimbjen e vetë dëshmitarit. Së bashku me idealet morale, kjo veprimtari empatike e trurit mendohet se është pjesë e asaj që na bën të mos i dëmtojmë njerëzit e tjerë. Atëherë, çfarë ndodh kur ndokush prej nesh ndjek urdhrat?

Në një eksperiment të botuar në revistën ?NeuroImage?, vullnetarët u ndanë në çifte. Pjesëmarrësi A hynte në skanerin fMRI për të matur aktivitetin e trurit, ndërsa pjesëmarrësi B u ul në një karrige para një kamere, me elektrodat e lidhura në njërën dorë.

Pjesëmarrësi A mund të vendoste nëse do t?i jepte apo jo goditje të vogla elektrike pjesëmarrësit B, duke e ditur që për secilën goditje ndaj pjesëmarrësit B, A-ja do të fitonte 50 cent (gjysmë dollarë). Tronditjet ishin të pakëndshme, por të durueshme, dhe A mund të shihte dredhjen e dorës së B-së sa herë që jepte goditjet elektrike.

Manipulimi kryesor ishte që në 60 prova, pjesëmarrësi A ishte i lirë të zgjidhte nëse do të jepte apo jo goditje B-së, ndërsa në 60 provat e tjera, A e dëgjoi eksperimentuesin që ta urdhëronte të jepte goditjet elektrike në gjysmën e provave, dhe nuk jepte urdhra në gjysmën tjetër të provave.

Rezultatet ishin shumë të habitshme. Pjesa dërrmuese e pjesëmarrësve, nuk iu bindën në asnjë rast urdhrit për të dhënë një goditje elektrike, teksa ata që u urdhëruan i dhanë të 30 goditjet e plota. Në kontrast me gjykimin e atyre që ishin të lirë të zgjidhnin, ata dhanë vetëm 23 goditje mesatarisht, duke vendosur që të mos jepnin goditje në shumicën e provave.

Kur u pyetën sa fajtorë ndiheshin për dhënien e tronditjeve elektrike, ata raportuan se ndjeheshin më pak fajtorë kur ndiqnin urdhrat, sesa kur vendosnin me vullnetin e tyre të jepnin goditjet elektrike. Kështu, urdhrat e rritin gatishmërinë për të shkaktuar dhimbje dhe zvogëlojnë ndjenjën e fajit.

Duke përdorur skenarin fMRI, u vëzhgua sesa fuqishëm do të aktivizohej tek A sistemi i dhimbjes në tru (përfshirë insulën dhe korteksin ballor cinguloz), teksa ai shihte goditjet që shkaktoheshin tek pjesëmarrësi B në eksperiment. Ky aktivitet zvogëlohej dukshëm, kur ata ndiqnin urdhrat.

Këto rezultate na ndihmojnë të kuptojmë misterin e tmerrshëm të mizorive që ndodhin nëpër luftëra. Ne jemi që të gjithë qenie empatike, dhe zakonisht vuajmë ku lëndojmë njerëzit e tjerë. Por nëse u bindemi urdhrave të të tjerëve, kjo empati zvogëlohet. Ndërgjegjja jonë squllet. Dhe frenat ndaj prirjes për dhunë dobësohen./ Psychology Today – Përshtatur nga CNA.al