Kandili i detit fsheh sekretet e pavdekësisë

16 Shtator 2022, 14:41, Blog CNA

Kandili i detit fsheh sekretet e pavdekësisë

Foto ilustruese

Një kandil deti që praktikisht mund të mbijetonte përgjithmonë (gjithnjë nëse nuk gllabërohet nga ndonjë specie tjetër) po fillon t’i zbulojë botës recetën për të mos vdekur nga pleqëria. “Turritopsis dohrnii”, i njohur si “kandili i detit Benxhamin Batën”, ka një kopje të dyfishtë të gjeneve që e mbrojnë dhe riparojnë ADN-në. Një ekip biologësh nga Universiteti i Oviedos në Spanjë, e zbuloi atë duke e krahasuar kodin e tij gjenetik me atë të një specie fqinje. Hulumtimi u publikua në revistën shkencore “PNAS”.

Cikli i jetës

Kandili i detit e nis jetën në formën e një larve që endet sa andej këtej i bartur nga uji, derisa të gjejnë një sipërfaqe shkëmbore ku mund të ankorohet. Në këtë pikë metamorfoza ndodh te polipet (mos i ngatërroni me oktapodët), një koloni klonesh që riprodhohen me shpejtësi në mënyrë aseksuale përmes lulëzimit.

Çdo individ gjeneron një tjetër dhe identik me veten. Disa lloje polipesh, janë në gjendje të prodhojnë kandilë deti të vegjël në kushte të veçanta, të cilët largohen nga kolonia dhe nisin jetën e tyre të pavarur. Këta janë kandilët e detit që ne i ndeshim zakonisht në detet tona, të cilët riprodhohen aseksualisht, nëpërmjet fekondimit të jashtëm, duke lëshuar vezët e tyre në mjedisin detar.

Rinisje nga e para

Zakonisht në këtë fazë të rritur kandili i detit plaket dhe vdes. Por jo T.dohrnii. Kur plagoset ose kur janë të vështira kushtet mjedisore - me pak fjalë, kur është gati të vdesë - ky kandil deti me një mijë burime e braktis veten në shtratin e detit dhe nis një kalbje të çuditshme. Qelizat e tij grumbullohen sërish në një masë amorfe, ngjiten në një substrat shkëmbor dhe bëhen sërish polipe, gati për t'u shndërruar në kandil deti të ri. Është një fillim i ri, një regres në një fazë të papjekurisë seksuale.

Një studim më në thellësi

Kjo aftësi njihet që nga fundi i viteve 1980. Por tani Maria Paskual-Torner dhe kolegët e saj spanjollë kanë kërkuar tek ADN-ja përgjigjet për burimin e rinisë së përjetshme të kësaj specieje. Ata renditën ADN e T.dohrnii, dhe e krahasuan atë me atë të një kandili deti të ngjashëm por vdekjeprurës, “Turritopsis rubra”.

Kopjet e gjeneve të lidhura me riparimin dhe mbrojtjen e ADN-së, i japin mundësi T.Dohrnii të prodhojë sasi më të mëdha proteinash mbrojtëse dhe “ristrukturuese”. Mutacione të tjera të veçanta, bëjnë që kandili i detit të ndalë ndarjen e qelizave dhe parandalojë degradimin e telomereve (pjesët e ADN-së që gjenden në fund të çdo kromozomi, dhe që parandalojnë ndërprerjen e spirales). Shpërbërja e telomereve, është një nga arsyet e plakjes së metabolizmit të qenieve të gjalla.

A mund ta mësojmë ne njerëzit këtë mekanizëm?

Por kjo nuk është e gjitha. Gjatë metamorfozës që e kthen atë në fazën e polipit, kandili i detit T.dohrnii është në gjendje të çaktivizojë gjenet e përfshira në maturimin qelizor, në mënyrë që të rivendosë qelizat në një gjendje fillestare dhe të aktivizojë të tjera që lejojnë specializimin e qelizave të sapolindura, kur një kandil deti i ri shkëputet nga kandili i ri.

Studimi i gjeneve ekuivalente tek njerëzit ose minjtë, mund të na ofrojë një informacion shumë të rëndësishëm mbi plakjen dhe sëmundjet e lidhura me to, si kanceri ose sëmundjet neurodegjenerative./Pershtati ne shqip CNA.al