Lufta në Ukrainë: A ka ardhur koha për zgjerimin e BE-së?

9 Shtator 2022, 09:45, Blog Valon Murtezaj

Lufta e Rusisë kundër Ukrainës e ka ndryshuar rendin europian siç e njihnim ne deri më sot. Ndërsa blloku është duke u përballur me një krizë të madhe energjetike, është rikthyer në vëmendje edhe çështja e konsolidimit të krahëve të tij, përmes përshpejtimit të procesit të zgjerimit.

Në samitin e 23-24 qershorit, Këshilli Europian i dha statusin e kandidatit Ukrainës dhe Moldavisë, dhe e njohu “perspektivën europiane” të Gjeorgjisë. Më pak se një muaj më vonë, Brukseli i dha fund pritjes përkatësisht 8 dhe 17-vjeçare për Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut, duke i lejuar ato të nisin negociatat e anëtarësimit.

Kjo ka krijuar 2 grupe vendesh që aspirojnë t’i bashkohen unionit. Nga njëra anë, 6 vendet e Ballkanit Perëndimor (Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia), të cilat e nisën rrugëtimin e tyre që në vitin 2003 në samitin e BE-së të mbajtur në Selanik të Greqisë, dhe që sot e shohin veten në faza të ndryshme të procesit të pranimit.

Dhe nga ana tjetër 3 vendet, Ukraina, Moldavia dhe Gjeorgjia, të cilat paraqitën vetëm në fillim të këtij viti kërkesën për t’iu bashkuar bllokut, pas agresionit rus në Ukrainë. Një ndarje e tillë, e bën të qartë nevojën për një proces anëtarësimi më të shpejtë dhe më efektiv.

Në fakt, vendet që aspirojnë aktualisht t’i bashkohen bllokut, duhet të dëshmojnë se janë në gjendje të përmbushin Kriteret e Kopenhagës, të vendosura nga Këshilli i BE-së në samitin e vitit 1993 të mbajtur në kryeqytetin e Danimarkës. Ato përfshijnë sigurimin e institucioneve demokratike të shëndosha, respektimin e shtetit ligjor, të drejtat e njeriut dhe mbrojtjen e pakicave.

Po ashtu, vendet kandidate duhet të tregojnë se kanë një ekonomi tregu funksionale, dhe kapacitet institucional dhe administrativ për të zbatuar ligjet dhe rregullat e BE-së që janë të vendosura ndaj shteteve anëtare. Pasi të plotësohen këto kushte, secili nga 27 shtetet anëtare të Këshillit Evropian duhet të votojë për pranimin e anëtarëve të rinj, sipas sistemi të votimit në unanimitet të plotë.

Atëherë, a mund ta përshpejtojë lufta në Ukrainë zgjerimin e BE-së, madje ndoshta edhe reformimin e kritereve të anëtarësimit? Ka shenja se disa vende duan që të dilet nga ky ngërç. Për shembull kancelarin gjerman Olaf Sholc, e kaloi një pjesë të mirë të verës duke lobuar për një përshpejtim të negociatave të anëtarësimit për Ballkanin Perëndimor.

Në datat 10-11 qershor, ai zhvilloi një tur vizitash në Kosovë, Serbi, Maqedoni dhe Bullgari, gjatë të cilit ai përsëriti rëndësinë strategjike që ka rajoni për Gjermaninë, teksa e qortoi Bullgarinë për bllokimin e negociatave për Maqedonisë së Veriut për shkak të mosmarrëveshjeve dypalëshe gjuhësore dhe historike.

Më 29 gusht, Sholc kërkoi sërish zgjerimin e BE-së gjatë një fjalimi që mbajti në Pragë. “Qendra e Evropës po zhvendoset drejt lindjes”- tha ai. Edhe Greqia i është bashkuar kësaj qasjeje. Gjatë një artikulli për portalin “Politico Europe” më 10 qershor, kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis, theksoi “rëndësinë ekzistenciale të integrimit të këtij rajoni në familjen evropiane” deri në vitin 2033.

Lufta në Ukrainë: A ka ardhur koha për zgjerimin e BE-së?

“Ky është një afat kohor ambicioz, por i arritshëm”- theksoi ai. Mbajtja e këtij premtimi do të parandalonte zhgënjimin e vendeve aspirante, por edhe krijimin e një “vakumi për aktorët armiqësorë” si Rusia apo Kina. Kur flitet për një proces më intensiv të zgjerimit, vendet anëtare të BE-së si Austria, Italia, Polonia dhe Sllovenia, e kanë shprehur vazhdimisht mbështetjen e tyre për të mirëpritur Ballkanin Perëndimor.

Shumë zyrtarë dhe politikanë, bien dakord se ka ardhur koha të përmirësohet procedura e pranimit, sidomos duke reformuar sistemin e votimit në unanimit të bllokut. Në fjalimin e Pragës, Sholc deklaroi:“Aty ku sot kërkohet unanimiteti, rreziku që një vend ta përdorë veton e tij dhe t’i pengojë gjithë të tjerët të ecin përpara, rritet pas çdo shteti anëtar që i shtohet BE-së”.

Kancelari gjerman tha në Çeki se ka “propozuar një kalim gradual tek votimi me shumicë votash në lidhje me politikën e përbashkët të jashtme, por edhe në fusha të tjera, si politika tatimore, duke e ditur mirë se kjo gjë do të kishte pasoja edhe për Gjermaninë”.

Në këtë drejtim, Sholc konfirmon përafrimin e qëndrimit të tij me atë të Francës, e cila e ka kritikuar vazhdimisht unanimitetin. Dhe kjo qasje është shumë arsyeshme. Teprimet me fuqinë negociuese të shteteve të caktuara, u panë kryesisht tek rasti i Maqedonisë së Veriut, që u dëmtua nga 2 veto:fillimisht nga Greqia në vitin 2018 për shkak të emrit të vendit, dhe më pas nga Bullgaria që nga viti 2020, për shkak të mosmarrëveshjeve mbi gjuhën dhe pakicën bullgare në vend.

Në një kohë kur ka një rritje të populizmit, votimi me shumicë të cilësuar apo të thjeshtë, do të parandalonte që egoizmat kombëtar ta sabotonin punën e BE në lidhje me çështjet kryesore. Çdo diskutim për reforma, kërkon diskutime të shumta përpara se të mund të materializohet, teksa shumë vende anëtare janë kundër ndryshimit të traktateve.

Një prej tyre është Hungaria, e cila po lobon prej vitesh për anëtarësimin e Ballkanit Perëndimor në BE. Në një takim të KE në vitin 2020, Ministri i Jashtëm Peter Zijarto e cilësoi si të rrezikshëm dhe tërësisht në kundërshtim me traktatet e BE-së “propozimin që BE-ja të mos japë më pëlqimin unanim për vendimet e saj në politikës së jashtme”.

Çfarë mund të jetë një kompromis premtues? Evropa me dy nivele që propozon Emanuel Makron. Duke folur në një konferencë mbi të ardhmen e Evropës më 9 maj në Strasburg, ai artikuloi konceptin e një forumi evropian që do të ishte i ndarë nga Bashkimi Evropian, pra një “Komunitet Politik Evropian”.

I frymëzuar nga ideja fillestare e Fransua Miteranit, president i Francës në vitet 1981-1995, për një konfederatë evropiane, Makron thotë se ky komuniteti do tu ofronte fqinjëve evropianë një “hapësirë ??të re për bashkëpunim në politikë, siguri, energji, transport, investime në infrastrukturë dhe lëvizjen e njerëzve, veçanërisht të rinjve”.

Por kjo ide duhet të përpunohet, teksa pyetjet se kush mund t’i bashkohet komunitetit, mbi qëllimin e bashkëpunimit dhe procedura e vendimmarrjes, janë ende objekt debati. Po ashtu është e paqartë nëse forumi do të shërbente si një alternativë ndaj zgjerimit aktual, apo si një “paradhomë” për të.

Por pavarësisht nga forma e zgjerimit të BE-së, është e qartë se agresioni i Rusisë kundër Ukrainës, i ka bashkuar shtetet anëtare rreth saj si kurrë më parë në 2 dekadat e fundit. Në vend të frikës dhe përplasjeve, shtetet anëtare duhet të fokusohen tani tek ndjenja e tyre të komunitetit dhe përgjegjësisë për të vepruar si lojtarja globale që aspiron të jetë BE-ja:me emergjencë dhe unitet.

Shënim:Valon Murtezaj, profesor i negociatave dhe diplomacisë ndërkombëtare në IÉSEG School of Management. Gjatë viteve 2016-2017 ka qenë zëvendësministër i Jashtëm i Kosovës.

Përkthyer dhe përshtatur nga CNA.al