E fundit!

14:51 Aktualitet

Pas më shumë se 5 orësh, Igli Tare del nga SPAK

Ish-futbollisti i Kombëtares shqiptare të futbollit, Igli ...

Kalciumi në dhëmbët tona, vjen nga yjet e shpërthyer në Univers

1 Janar 2021, 21:00, Blog CNA

Kalciumi është i rëndësishëm për trupin e njeriut. Dhëmbët dhe kockat kanë nevojë për kalcium që të qëndrojnë të fortë. Kalciumi mund të merret përmes suplementeve, qumështit, djathit dhe shumicës së produkteve të qumështit.

Por a e dini se ne marrim kalcium edhe nga supernovat që shpërthejnë? Studiuesit kanë arritur së fundmi në përfundimin, se thuajse gjysma e kalciumit që gjendet në trupin e njeriut vjen nga supernovat. SN 2019ehk, një supernova në galaktikën spirale Messier rreth 55 milion vjet dritë larg, u zbulua nga astronomi amator Xhoel Sheperd në prillin e vitit 2009, dhe sapo ai e postoi lajmin në internet, gati të gjithë shkencëtarët e astrofizikës përdorën teleskopët e tyre për të parë yllin që po vdiste.

Mes tyre ishte edhe Observatori orbital i NASA-s Neil Gehrels Swift.Astronomi i Laboratorit të Kërkimit të Astronomisë Optike me rreze Infra të Kuqe, Rexhis Kartier tha:? Yjet më të mëdhenj krijojnë sasi të vogla kalciumi gjatë jetës së tyre, por ngjarje si SN 2019ehk duket se janë përgjegjëse për prodhimin e sasive të mëdha të kalciumit, dhe në procesin e shpërthimit ato e shpërndajnë atë përmes hapësirës ndëryjore brenda galaktikave. Në fund, ky kalcium depozitohet në sistemet planetare dhe në trupat tanë në rastin e Tokës tonë!?.

Këto lloj ngjarjesh astronomike janë të pakta dhe janë të vështira për t?u vëzhguar. Por këtë herë shkencëtarët ishin në gjendje të studionin yllin gjatë shkatërrimit të tij. Kur ylli shpërtheu, dritat rrezatuese të rrezeve X po përhapeshin me shpejtësi, duke u dhënë astronomëve përgjigjet se çfarë po përhapte ylli.

Kalciumi prodhohet kur presioni dhe nxehtësia e fortë brenda lëvozhgës së jashtme të trupit qiellor, çojnë në një bllokim të reaksionit bërthamor të mbushur me kalcium që zgjat për rreth 300 ditë, sipas një studimi të iopscience.iop.org. nga shkencëtari Uajn Xhejkoson-Galan.

Gjatë jetës së tij një yll i madh prej bërthamash hidrogjeni dhe heliumi, prodhon karbon, azot dhe hekur.

Grumbullimet e hekurit në bërthamën e yllit, bëjnë që prodhimi i nxehtësisë të ngadalësohet në mënyrë dramatike, dhe kjo bën që bërthama të shpërbëhet dhe ylli të shpërthejë. Disa nga atomet e çliruara nga shpërthimi bashkohen dhe krijojnë nikel, ksenon, kobalt, ar, argjend dhe uranium, të cilat përhapen në të gjithë hapësirën.

Litiumi, beriliumi dhe bori janë gjithashtu elementë të marrë nga hapësira. Strategjitë e reja do t?i ndihmojnë astronomët që të zbulojnë supernovat e ardhshme, para se të ato të fillojnë të përhapin. Tani ata e dinë se çfarë të kërkojnë, ndërsa skanojnë qiellin.

Mbi 67 astronomë nga 50 vende të ndryshme u bënë bashkë për të studiuar dhe ndarë vëzhgimet e tyre të SN 2019ehk, duke e bërë atë një përpjekje globale. Ata janë ende duke parë mbetjet e shpërthimit për një studim tjetër.

Rreth 320 vjet më parë shpërtheu ylli Cassiopeia A, dhe mbetjet mund të shihen edhe sot në fotot e marra nga Observatori i Teknologjisë së Institutit Michigan-Dartmouth-Massachusetts në Arizona./Përshtati në shqip CNA.al