E fundit!

10:17 TODAY

More details emerge/ 3 weapons found in the shed where Braçellari was hiding

Investigations into the serious incident in Lozhan, where ...

Economic warfare, war economics and peace economics

2025-09-26 17:17:00, Opinione Prof. Anastas Angjeli

The purpose of economic warfare is to damage or weaken the economic, financial or technological capacity of an adversary country, in order to force it to change its political or strategic behavior, through the economic instruments we mentioned and without using weapons. Historically, economic warfare, especially that of sanctions, has been used and continues to be used since after World War II and up until now with the Russia-Ukraine war.

“…It will not be a world war, but an economic war,” declared US President Donald Trump a week ago. And days earlier, President Trump also renamed the US Department of Defense the Department of War.

And it seems that the concept of economic war and war economy resurfaced in the political and economic discourse after the start of the Russia-Ukraine war. They were taken out of the books and “library archives where they were locked” after World War II, turning into the now displaced term “Peace Economy”. This is because we are now faced with the fact that the war economy and with it the economic war have begun, are a reality. A war that has appeared in various forms, from the trade war and the new tariff policy to the sanctions policy, etc. The reasons and impacts of this war are different, but in any case, in this period both the economic war and the war economy are developing, connected and with their differences, moving away from the peace economy.

Economic warfare, war economics and peace economics

ECONOMIC WAR

What is economic warfare and in what form does it appear? As a theoretical concept, economic warfare is the use by one country of economic instruments (means) as a weapon to harm another country. Economic warfare appears in a variety of forms, the most commonly used being:

– Trade “war”, tariffs and trade barriers, which has been at the center of President Trump’s trade policy since his return to the White House. This war, these 9 months of this year, has been used and is being used by the US against many countries (EU, Canada, Mexico, Japan, etc.) as an important instrument of the “trade war” or of changing trade relations (especially with the EU). The results of the new tariff policy, as of August 1, have been made public and this war continues.

– Lufta përmes **sanksioneve ekonomike**, që janë masa që kufizojnë marrëdhëniet ekonomike, financiare dhe tregtare me një subjekt të caktuar për qëllime politike ose sigurie. Politika e sanksioneve ekonomike është përdorur nga shtetet ose organizatat ndërkombëtare për të ndëshkuar ose penguar një shtet, një grup individësh ose kompani për veprime që këto institucione i shohin si të kundërta me normat ndërkombëtare të drejtësisë, sigurisë ose së drejtës ndërkombëtare. Qëllimi zakonisht është të ushtrohet presion politik/ekonomik në mënyrë që subjekti që po sanksionohet të ndryshojë sjelljen – p.sh. të tërhiqet nga agresioni, të respektojë ligjet ndërkombëtare ose të respektojë të drejtat e njeriut. Aktualisht, rasti më tipik i sanksioneve janë ato të vendosura nga SHBA dhe BE ndaj Rusisë për shkak të luftës Rusi–Ukrainë.

Disa nga format e sanksioneve janë:
• ngrirja e aseteve të personave/kompanive që janë subjekt sanksionesh;
• ndalimi i udhëtimeve (vizave) për persona të caktuar;
• embargot/ndalesa për eksport ose import të mallrave, shërbimeve ose teknologjisë;
• kufizime financiare, përfshirë pengesa në pagesa ndërkombëtare, transferime bankare, përdorimin e sistemeve ndërkombëtare financiare;
• masa që synojnë evazionin e sanksioneve, partnerët që mbështesin ose lejojnë evazionin.

Sipas të dhënave të fundit, BE ka miratuar 18 paketa sanksionesh që kur filloi lufta e Rusisë në Ukrainë (22 shkurt 2022 deri më tani), të cilat përfshijnë më shumë se 2 500 individë dhe subjekte të sanksionuara. Gjithashtu, paketat më të fundit (18a) kanë përfshirë zgjerime të kuadrit të sanksioneve, përfshirë masa që godasin “flotën e hijeve” (shadoë fleet) të anijeve që transportojnë naftë, si dhe shtimin e individëve/subjekteve me ndikim në sektorë të ndryshëm. Ndërsa Shtetet e Bashkuara (SHBA), deri në shkurt 2024, kanë sanksionuar 4 000 individë dhe subjekte, si masa që lidhen drejtpërdrejt ose tërthorazi me luftën e Rusisë në Ukrainë.

Për vendet me prioritete të shumta zhvillimore, si Shqipëria, këto dinamika kërkojnë vendimmarrje strategjike. Shqipëria është angazhuar ndër vite për modernizimin e ushtrisë, për përmirësimin e infrastrukturës ushtarake, po përgatitet për të filluar zhvillimin e industrisë ushtarake dhe për përmbushjen e objektivave që rrjedhin nga anëtarësimi në NATO. Rritja graduale e buxhetit për mbrojtje përkon me një përpjekje për rritjen e besueshmërisë si aleat dhe për harmonizimin me standardet euroatlantike të sigurisë.

Forma të tjera të luftës ekonomike që po përdoren janë: embargoja tregtare apo energjetike, bllokimet e ndryshme të ndihmave financiare, lufta përmes politikave monetare për të realizuar zhvlerësim të qëllimshëm të valutës për të krijuar avantazh, si dhe gjithashtu, në kohën e sotme, mund të përdoren edhe spekulimet dhe tronditjet në tregjet dhe bursat financiare dhe të mallrave, kriptomonedhat, lufta për shtimin e rezervave në ar dhe sigurimi i metaleve të çmuara.

Pra, qëllimi i luftës ekonomike është të dëmtohet ose të dobësohet kapaciteti ekonomik, financiar ose teknologjik i një vendi kundërshtar, për ta detyruar në këtë mënyrë të ndryshojë sjelljen politike apo strategjike, përmes instrumenteve ekonomike që përmendëm dhe pa përdorur armë. Historikisht, lufta ekonomike, veçanërisht ajo e sanksioneve, që pas Luftës së Dytë Botërore e deri tashmë me luftën Rusi–Ukrainë, është përdorur dhe vazhdon të përdoret.

Economic warfare, war economics and peace economics

PO EKONOMIA E LUFTËS, ÇFARË ËSHTË?

“Në këtë kohë po thellohet më shumë një hendek i madh midis asaj që, nga njëra anë, vendet janë të përgatitura të shpenzojnë për qëllime ushtarake, për të ofruar siguri dhe për të ruajtur statusin e fuqisë së tyre globale dhe rajonale, dhe, nga ana tjetër, shpenzimeve për të zbutur varfërinë dhe për të nxitur zhvillimin ekonomik e social.”

Ekonomia e luftës është një sistem ekonomik ku burimet kombëtare – si prodhimi, industria, teknologjia dhe fuqia punëtore – orientohen dhe mobilizohen për të mbështetur një konflikt të armatosur. Kjo ndodh zakonisht kur një vend është në gjendje lufte dhe qeveria e ndryshon funksionimin ekonomik për të përballuar nevojat ushtarake.

Pra, “ekonomia e luftës” përfshin veprimet e ndërmarra nga një shtet për të mobilizuar ekonominë e tij në prodhim gjatë periudhës së luftës. Philippe Le Billon e përshkruan “ekonominë e luftës” si: “Sistemin e prodhimit, mobilizimit dhe shpërndarjes së burimeve për të mbështetur dhunën (luftën) — është një ekonomi lufte.” Për sa i përket kërkesës agregate, ky koncept është lidhur me “kejnsianizmin ushtarak”, ku buxheti i mbrojtjes stabilizon ciklin ekonomik në kushtet kur ekonomia hyn në recesion.

Shembujt e Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore tregojnë politikat e riarmatimit që u ndoqën në periudhat përkatëse. Zhvillimet e tre viteve të fundit si pasojë e luftës Rusi–Ukrainë po e rikonfirmojnë atë. Karakteristikat kryesore të ekonomisë së luftës janë:
• Rritje e shpenzimeve ushtarake;
• Mobilizim i industrisë për prodhim armësh;
• Racionim i ushqimit, energjisë apo burimeve të tjera;
• Kontroll shtetëror mbi çmimet dhe prodhimin;
• Rikthim në “luftën e yjeve” — kontrolli i hapësirës.

Shembull: Gjatë Luftës së Dytë Botërore, shumë vende (si Gjermania, SHBA apo Bashkimi Sovjetik) kaluan në ekonomi të luftës, ku industria civile u kthye për prodhimin e armatimit.

RRITJA E SHPENZIMEVE USHTARAKE DHE E PRODHIMIT USHTARAK — TIPAR I EKONOMISË SË LUFTËS?

Duket se periudha e demilitarizimit po mbaron dhe një garë e re armatimesh po rishfaqet.

Prandaj, një tipar dallues i një “ekonomie luftarake” konsiston pikërisht në rritjen e shpenzimeve ushtarake (prodhimit ushtarak). Po të shikojmë të dhënat për nivelin e prodhimit ushtarak për vitin 2020, vëmë re se në vendin e parë për shpenzimet ushtarake në raport me PBB-në është Rusia me 4.2% dhe pas saj Ukraina me 4%. Pra, rezistenca e popullit ukrainas që habiti botën mbështetej edhe në rritjen eksponenciale të shpenzimeve ushtarake, të cilat në vitin 2014 zinin më pak se 1% të GDP-së, ndërsa në vitin 2020 arritën në 4% të tij.

Pas këtyre dy vendeve vijnë SHBA me 3.5%, por me një PBB 2.5 herë më të madhe se Rusia, dhe më poshtë Kina me 1.8%, Italia me 1.7% dhe Gjermania me 1.4%. Sigurisht, përqindja ndaj PBB-së nuk tregon masën absolute të shpenzimeve ushtarake, por po të vëmë re, pas luftës të gjitha vendet rritën buxhetin e armatimeve. Për herë të parë Gjermanisë pas Luftës së Dytë Botërore i është lejuar të ketë një buxhet ushtarak prej 2% të GDP-së. Pra, tendencat në rritje të buxheteve ushtarake janë shenja indirekte të një ekonomie të orientuar, të paktën nga parandalimi i luftës.

Kjo u duk edhe në punimet e Samitit të NATO-s në Hagë. Pas përfundimit të këtij samiti, një shifër rezonon më fort se çdo deklaratë diplomatike: 5% e Prodhimit të Brendshëm Bruto duhet të jetë kontributi i çdo vendi anëtar të NATO-s për këtë aleancë. Ky është objektivi i ri që aleatët e NATO-s janë zotuar ta arrijnë deri në vitin 2035, një rritje e ndjeshme nga objektivi i mëparshëm prej 2%, i cili vetë përmbushej në mënyrë të pjesshme nga disa vende anëtare. Në mënyrë të dukshme, kjo shifër sinjalizon një ndryshim të madh në mënyrën si shtetet e përkufizojnë sigurinë dhe përparësitë strategjike.

Economic warfare, war economics and peace economics

Ndërsa agresioni i Rusisë në Ukrainë, pasiguritë gjeopolitike në Lindjen e Mesme dhe tensionet e shtuara në Azinë Lindore e kanë rritur ndjeshmërinë ndaj kërcënimeve të jashtme, përpjekjet për të garantuar mbrojtjen kombëtare po shndërrohen gjithnjë e më shumë në një strukturë të re ekonomike: atë që shumë analistë po e quajnë “ekonomia e luftës”.

Të dhënat më të fundit nga Instituti Ndërkombëtar për Kërkime mbi Paqen në Stokholm (SIPRI) tregojnë se shpenzimet ushtarake globale arritën në mbi 2.718 trilionë dollarë në vitin 2024, nga rreth 2.113 trilionë dollarë në 2021, duke shënuar një rritje prej 6.8% (2024/2023) — një nivel i paparë që nga përfundimi i Luftës së Ftohtë. Në krye të kësaj liste qëndrojnë Shtetet e Bashkuara me 997 miliardë dollarë (2025) nga 801 miliardë dollarë (2021), ndjekur nga Kina me 314 miliardë, nga 293 miliardë dollarë në 2021, dhe Rusia me 149 miliardë në 2025 nga 65.9 miliardë USD në 2021. Gjithashtu, Gjermania, Franca, Britania e Madhe, India dhe Arabia Saudite renditen gjithashtu ndër shpenzuesit e mëdhenj në rritje të shpenzimeve ushtarake. Veçanërisht, shtetet evropiane, që historikisht kanë pasur një profil më të ulët në raport me investimet ushtarake që nga vitet ’90, po përjetojnë një rritje të fortë: buxhetet për mbrojtjen në kontinent u rritën mesatarisht me 16.7% në vitin 2024, me Gjermaninë që synon të dyfishojë shpenzimet e saj në vetëm katër vjet.

Në këtë panoramë të gjerë, vendet e NATO-s janë përballë një dileme të madhe politike dhe buxhetore: të ndjekin këtë standard të ri prej 5% të PBB-së për mbrojtjen ose të përballen me vështirësitë e përafrimit të plotë me Aleancën në aspektin strategjik dhe operativ. Kjo tendencë nuk është thjesht teknike; ajo riorienton gjithë logjikën e politikave publike, duke ndikuar në mënyrë të drejtpërdrejtë mbi sektorët civilë si arsimi, shëndetësia, çështjet sociale, infrastruktura dhe tranzicioni ekologjik. Sipas vlerësimeve të analistëve evropianë, nëse Bashkimi Evropian do të ndjekë këtë rrugë deri në vitin 2035, do të nevojiten rreth 600–650 miliardë euro shtesë çdo vit, të cilat nuk janë të lehta për t’u siguruar pa cënuar prioritetet sociale.

Nga ana ekonomike, efekti i menjëhershëm i shpenzimeve ushtarake mund të jetë pozitiv për sektorë të caktuar të industrisë dhe teknologjisë, veçanërisht në vendet që zotërojnë kapacitete të zhvilluara për prodhimin e pajisjeve ushtarake. Megjithatë, literatura ekonomike është e kujdesshme kur bëhet fjalë për ndikimin afatgjatë. Studiues të ndryshëm kanë vlerësuar se rritja e shpenzimeve ushtarake ka tendencë të ulë rritjen ekonomike në periudhë afatmesme dhe afatgjatë, për shkak të fenomenit të “croëding out”, ku fondet e disponueshme për investime produktive zëvendësohen me financime për mbrojtjen.

Për vendet me ekonomi më të vogla dhe me prioritete të shumta zhvillimore, si Shqipëria, këto dinamika kërkojnë analiza të kujdesshme dhe vendimmarrje strategjike. Shqipëria është angazhuar ndër vite për modernizimin e ushtrisë, për përmirësimin e infrastrukturës ushtarake, po përgatitet për të filluar zhvillimin e industrisë ushtarake dhe për përmbushjen e objektivave që rrjedhin nga anëtarësimi në NATO. Rritja graduale e buxhetit për mbrojtje përkon me një përpjekje për rritjen e besueshmërisë si aleat dhe për harmonizimin me standardet euroatlantike të sigurisë. Megjithatë, në një kontekst ku nevojat për investime në arsimin publik, kujdesin shëndetësor dhe social, zhvillimin teknologjik, infrastrukturën rurale dhe mbrojtjen e mjedisit mbeten të pranishme, është e domosdoshme që çdo vendim për rritjen e shpenzimeve ushtarake të analizohet në raport me ndikimin në mirëqenien e qytetarëve dhe qëndrueshmërinë ekonomike.

Në këtë sfond kompleks, përkufizimi i sigurisë po kalon nga një koncept i gjerë që përfshinte zhvillimin, mirëqenien dhe paqen e qëndrueshme, në një model të ngushtë të bazuar mbi përgatitjen për përballje ushtarake. Rreziku është që ky tranzicion të mos jetë thjesht reagim ndaj një realiteti të tensionuar ndërkombëtar, por të shndërrohet në një politikë të qëndrueshme që e riorienton thellësisht mënyrën se si funksionojnë shtetet, përfshirë në fushën e edukimit qytetar dhe të formësimit të brezave të rinj.

Programet e rindërtimit pas luftërave (si “Plani Marshall” në Europë pas Luftës së Dytë Botërore, apo programe të tjera të ngjashme për rindërtim pas luftërave rajonale) janë shembuj të aplikimit të ekonomisë së paqes.Përgjigjja ndaj pyetjes se cila lloj ekonomie është më e dobishme, sigurisht që është EKONOMIA E PAQES.

Kësisoj, në vendin tonë, ruajtja e ekuilibrit midis përkushtimit për sigurinë kolektive dhe ruajtjes së investimeve në zhvillimin social, është jetike. Siguria e qëndrueshme, padyshim, ndërtohet bazuar mbi teknologji ushtarake dhe strategji mbrojtjeje, por njëkohësisht edhe mbi institucione të forta, qytetarë të mirëarsimuar, shërbime publike të aksesueshme dhe një mjedis të shëndetshëm. Në këtë kuptim, çdo vendim për buxhetet ushtarake nuk është thjesht teknik — është një zgjedhje politike që flet për vizionin që një shoqëri ka për të ardhmen.

“Rationing” is another feature of the war economy. Many EU countries are undertaking economic schemes that resemble all the elements of a war economy. One of the features of a war economy is rationing. Is this happening in the European economy? The signals indicate that this phenomenon is happening. This is evident in the policies that the European Commission is pursuing for the rationing of electricity and gas use, the suspensions that are being requested of EU countries not to be supplied with oil and gas from Russia (which was also emphasized by President Trump’s recent letter), the problems in the supply chain with food products and bread grains that, as long as the Russia-Ukraine war continues, are present, etc. This whole situation is in fact a feature of a war economy, but at its economic core there is a huge increase in costs both in raw materials and in the prices of production factors.

Economic warfare, war economics and peace economics

PEACE ECONOMY

“Of all the enemies to public liberty, war is perhaps the most terrible, because it involves and develops the germ of every one. War is the parent of armies. From these spring debts and taxes … known instruments for bringing the many under the domination of the few. … No nation could preserve its liberty in the midst of continual war.”
— James Madison, 4th President of the USA, Political Observations, 1795

Developments in economic warfare and war economics, especially in the last three years, following the start of the Russia-Ukraine war, indicate a shift from previous developments in the peace economy, which after World War II was a development priority.

The peace economy is a concept that focuses on building an economy that supports peace, stability and long-term development. This means using resources to prevent conflicts and promote social justice, well-being and cooperation between nations. Some key elements of the peace economy are:
• Investment in education, health and social development;
• Reduction of military spending;
• International economic cooperation;
• Building democratic and sustainable institutions.

Post-war reconstruction programs (such as the "Marshall Plan" in Europe after World War II, or other similar programs for reconstruction after regional wars) are examples of the application of the peace economy. The answer to the question of which type of economy is most beneficial is, of course, the PEACE ECONOMY.