E fundit!

08:49 Kronika

Vrasja e efektivit në Maliq/ Detaje të reja, zbardhen emrat dhe rrethanat e ngjarjes

Zbardhen detaje të reja lidhur me ngjarjen e rëndë të mëng...

Nga Artan Hoxha/ Republika kryeministrore

5 Shtator 2021, 16:36, Opinione CNA

De jure, sipas Kushtetutës, Shqipëria është republike parlamentare. Ky model, fiksuar ne Kushtetutën e 1998 presupozon një parlament pluralist dhe një qeveri, si rregull koalicioni, qe qeveris përmes një organi kolegjial, quajtur jo pa qellim “Këshilli i Ministrave”.

I njëjti model normativ ishte edhe ne paketën pararendëse te ligjeve kushtetuese te 1991 e mbeti i këtillë edhe pas ndryshimeve kushtetuese te 2008 ndonëse këto te fundit, përmes modelit zgjedhor, fuqizuan kryetarin e partisë, njëherazi Kryeministër.

De facto, gjate gjithë tranzicionit, përveç disa momenteve specifike, Shqipëria ka qene ose republike presidenciale ose republike kryeministrore, ne thelb e njëjta gje.

Demokracia nisi si republike presidenciale me presidentin e pare Ramiz Aline. Pas një qeverie konsensuale e mirefilltazi kolegjiale ne periudhën qershor 1991 – mars 1992, ne prill 1992 vendi u rikthye ne modelin presidencial me president Sali Berishën qe drejtoi me dore te forte edhe qeverinë edhe partine edhe drejtësinë, duke patur një supermazhorance parlamentare te bindur ndaj tij.

Pas një tjetër qeverie jetëshkurtër PD-PS drejtuar nga Bashkim Fino, ne shtator 1997 vendi kaloi ne modelin e qeverise kryeministrore me kryeministër Fatos Nanon qe, edhe pse mjaft me tolerant ne natyre e formim, nuk ndryshoi thelbin e modelit faktik te kryeministrit autoritar, njëherazi kryetar partie, për te cilin kolegjialiteti i Këshillit te Ministrave ishte sa butafori aq edhe bezdi.

Me te njëjtin model vijuan edhe dy delfinët e rinj socialiste, Pandeli Majko dhe Ilir Meta, e qe ne fakt, e rriten edhe me shume forcën kryeministrore te cilën e përdoren edhe ne shërbim te marrjes se drejtimit te partisë se vet, ndonëse pa sukses.

Rikthimi i Fatos Nanos ne Kryeministri ne qershor 2002 e forcoi me tej natyrën kryeministrore të qeverisjes ndërsa riardhja e Sali Berishës ne pushtet ne shtator 2005, si kryeministër tashmë, vulosi përfundimisht modelin de facto te republikës kryeministrore.

Ky model nuk u dobësua as pse ne 2009-2013 Sali Berishës iu desh domosdoshmërisht te bashkëqeveriste me Ilir Metën e dobësuar politikisht as pse ne 2013-2017 Edi Rames, aq me shume iu desh te bashkëqeveriste me Ilir Metën e fuqizuar ndërkohe.

Ne 2017-2021, e ne këtë mandat te ri 2021-2025, duke patur një mazhorance solide parlamentare dhe njëpartiake Edi Rama e çoi e do ta çoje ne ekstrem modelin faktik te republikës kryeministrore. Aq shume e injoron ai kolegjialitetin e Këshillit te Ministrave sa nuk begenis as te drejtoje mbledhjet e as te firmose vendimet, mbi 90% te te cilave i ka firmosur e pritet ti firmose zëvendësi.

Afërmendsh qe nuk është problem modeli ne vetvete por mospërputhja de facto me de jure.

Modeli normativ kushtetues i republikës parlamentare ndërtohet mbi balancat dhe kontrollet mes tre pushteteve – legjislativ, ekzekutiv, gjyqësor – te përshtatshëm për këtë model. De jure kemi balance e kontroll.

Por, ne kushtet e republikës de facto kryeministrore, këto balanca e kontrolle, ndërtuar për tjetër gjë, humbasin efikasitetin duke i hapur rruge një Kryeministri gjithnjë e me te forte e te papërmbajtshëm.

Ndërkaq, duket se shoqëria shqiptare e pranon – shume ndoshta edhe e pëlqejnë – modelin kryeministror te republikës. Edhe vete partitë politike janë bere gjithnjë e me shume parti te kryetareve, njëherazi kryeministër apo kandidat i padiskutueshëm për kryeministër. Përpjekjet për demokratizimin e partive e, përmes tyre te qeverisjes, kane dështuar.

Ndaj, s’ka pse te mos provohet rruga tjetër, te përshtatet Kushtetuta për te normuar edhe te jure një model faktik e shoqërisht te pëlqyeshëm qeverisës – republikën kryeministrore – por duke rindërtuar te gjithë shtetin gjithashtu me mekanizma te përshtatshëm kontrolli e balance ne mënyrë qe Kryeministri te jete drejtpërdrejt i zgjedhur dhe i plotfuqishëm vetëm ne sferën e pushtetit ekzekutiv qendror, i mire balancuar nga një pushtet legjislativ me cikël politik te ndryshëm nga ai kryeministror, (ndoshta me mire mazhoritar ose me lista te hapura) dhe nje pushtet gjyqësor qe, me mire se nga parlamenti le te formësohet gjithashtu me vote te drejtpërdrejtë, ne mos i teri te paktën organet qeverisëse te tij.