E fundit!

18:56 Aktualitet

Protestuesit në refren kërkojnë largimin e Ramës: Duam dorëheqjen

Protestuesit janë vendosur para Kryeministrisë ku në refre...

Dokumentari në CNA TV, pjesa e shtatë/ Regjimet autoritare mund të përmbysen edhe pa ndërhyrje të huaj

22 Nëntor 2025, 20:46, Aktualitet CNA

CNA TV ka marrë të drejtat ekskluzive nga profesori dhe studiuesi i njohur i historisë dhe gjeopolitikës, Stephen Kotkin, për të transmetuar leksionet e tij akademike. Kjo përbën një ndër rastet e para në Shqipëri ku një media transmeton një ligjëratë universitare të këtij niveli.

Në pjesën e shtatë dhe të fundit të dokumentarit, Kotkin trajton çështjen e përmbysjes së regjimeve autoritare, që sipas tij, mund të ndodhë edhe pa ndërhyrje të huaj.

Kotkin ndalet te disa nga rastet e sukseshme të krijimit të një regjimi demokratik plotësisht vetë.

Sipas profesorit, korrupsioni është një faktor ndikues për një sistem politik.

Gjithashtu, Kotkin shpjegoi se edhe përzgjedhja e aleancave të mëdha mes shteteve është një aspekt i rëndësishëm në arenën ndërkombëtare.

Pjesa e shtatë e dokumentarit:

Studenti: A ka pasur ndonjë shembull në histori ku një regjim autoritar është përmbysur dhe njerëzit kanë krijuar një regjim plotësisht demokratik vetë, pa ndërhyrje të huaj?

Profesori: Sigurisht, ka shembuj të tillë. Dhe ka madje debate për rastet ku duket sikur ka pasur ndërhyrje të huaj, por disa njerëz në debat thonë se ndërhyrja e huaj nuk ishte faktori vendimtar.

Dhe ato pak raste ku ka pasur sukses japin shpresë se mund të bëhet ose të përsëritet në raste të tjera. Pra, sukseset e dukshme: Gjermania Perëndimore dhe Japonia pas Luftës së Dytë Botërore. Ato janë dy sukseset më të rëndësishme. Dhe pastaj ka një debat në të dyja ato raste, nëse pushtimi amerikan ishte apo nuk ishte një faktor vendimtar, apo nëse vetë shoqëritë krijuan ekonomi të qëndrueshme tregu dhe demokraci të qëndrueshme. Është një debat i vështirë për t'u zgjidhur, nuk do ta përsëris atë debat tani, por ato janë dy rastet më të rëndësishme nga të cilat kjo literaturë fillon.

Është rasti i Turqisë, gjatë dhe pas Ataturkut, ai konsiderohet një rast vërtet i rëndësishëm. Është rasti i Koresë së Jugut, gjithashtu konsiderohet një rast vendimtar. Dhe është rasti i Tajvanit. Ato janë rastet më të përmendura ku kishe një regjim serioz autoritar të vërtetë dhe pastaj arrite diçka shumë më të mirë, që tani është një rend i qëndrueshëm i shtetit ligjor. Ka disa raste të tjera, por ato janë kryesoret në literaturë. Dhe pastaj ka shumë më shumë raste ku nuk e arrite atë. Dhe kështu njerëzit përpiqen të izolojnë se cilët ishin faktorët në ato raste të suksesshme dhe të shohin se si mund të zbatohen. A ke nevojë për pushtim të huaj apo jo, që ishte pjesë e pyetjes suaj.

Shembujt:

Një nëpunës civil japonez në Ministrinë e Rrugëve shkon në Kinë. Dhe ai fiton 10,000 dollarë në muaj në Japoni. Ai takon homologun e tij në Ministrinë e Rrugëve në Kinë. Dhe tipi i Ministrisë së Rrugëve në Kinë, ai fiton në muaj 1,000 dollarë në vend të 10,000 dollarëve si rrogë. Dhe shtëpia e tij është 10 herë më e madhe. Pra, nuk është vërtet e sjellshme të pyesësh, por nëpunësi civil japonez nuk mund të përmbahet. Dhe ai thotë: "E di, dua të them, ti fiton 1/10 e asaj që fitoj unë dhe shtëpia jote është 10 herë më e madhe. A ka diçka që unë nuk e kuptoj?" Dhe ai e çon te dritarja dhe i thotë: "E sheh atë rrugë?" Ai thotë: "Po, e shoh atë rrugë." "20%." Që do të thotë se ai përvetësoi 20% të alokimit shtetëror në xhepin e tij për ndërtimin e rrugës.

Dhe pastaj nëpunësi civil japonez shkon në Nigeri. Dhe arrin në Nigeri dhe takon homologun në Nigeri. Dhe nëpunësi civil nigerian fiton 100 dollarë në muaj, jo 10,000 si nëpunësi civil japonez, dhe jo 1,000 si ai kinez. Dhe shtëpia e tij është njëqind herë më e madhe. Do të thotë se ka tre dhoma, unë kam jetuar në Japoni për dy vjet e gjysmë" - dhe edhe një herë ai bën pyetjen: "O Zot, si është e mundur që ti fiton vetëm 100 dollarë në muaj dhe shtëpia jote është kaq e madhe?" Ai e çon te dritarja dhe i thotë: "E sheh atë rrugë atje?" Dhe nëpunësi civil japonez si unë, duhet të ngrihet në majë të gishtave dhe shikon jashtë e thotë: "Jo, nuk shoh asnjë rrugë atje." Dhe nigeriani thotë: "Ashtu është. 100%."

Pra në një vend ke rrugë dhe në një vend tjetër nuk ke rrugë. Nuk është një pyetje absolute. Është nëse e ke rrugën apo jo. Dhe pastaj nëse rruga është mjaftueshëm cilësore që të mos shembet mbi ty, nëse ka një tërmet, fëmijët e tu nuk do të ngecin në shkollën e tyre, (nëse) nuk është ndërtuar me rërë etj. Ka lloj-lloj mënyrash për t'i matur këto gjëra në vend të termave të zakonshëm të dollarit për korrupsionin. Kështu që ky është një problem i madh për regjimet autoritare gjithashtu në këtë fazë tranzicioni, sepse ndonjëherë tranzicioni mund të përfshijë shumë shpronësim të pronës. Por ka ato raste, ndoshta do ta kuptoni cili ishte faktori kyç dhe si mund të zbatohet në raste të tjera.

Studenti: A ka regjime autoritare që mbështeten nga Shtetet e Bashkuara? Dhe si ndiheni për këtë, nëse ka?

Profesori: Epo, e dini, dua të them, unë nuk punoj për qeverinë, kështu që nuk jam i përfshirë në asnjë lloj aktiviteti të tillë të drejtpërdrejtë vetë. Por unë jam një qytetar i vendit dhe paguaj taksa, kështu që kam përgjegjësi në atë kuptim. Pra ju paguani para të mira për këtë arsim këtu në Dartmouth, do të ishte hamendja ime... Unë do t'ju jap një zbritje për këtë. Kjo quhet Gjeopolitika 101. Kjo duhet të mjaftojë për ata prej jush që janë gati për një diplomë në Marrëdhënie Ndërkombëtare.

Gjeopolitika 101: Është vërtet, vërtet e kushtueshme të kundërshtosh Shtetet e Bashkuara. Vërtet e kushtueshme. Kostot janë astronomike. Mund të pyesni regjimin nazist, mund të pyesni regjimin sovjetik, mund të pyesni japonezët. Është shumë e kushtueshme të kundërshtosh. Mund të pyesni Rusinë bashkëkohore, ata po e paguajnë këtë çmim për arsye që ju duhet t'i kuptoni... ndoshta mund ta kuptoni pse regjimi rus pëlqen të kundërshtojë Shtetet e Bashkuara në çdo hap. Është shumë e kushtueshme.

Është gjithashtu vërtet e dobishme të jesh në të njëjtën anë me Shtetet e Bashkuara. Nuk mund të jetë gjithmonë e dobishme, ndonjëherë mund të jetë edhe e shëmtuar të jesh në anën e tyre, por nëse zgjedhja jote është midis kostos së kundërshtimit të Shteteve të Bashkuara ose të përpiqesh të jesh partner me Shtetet e Bashkuara, ti zgjedh partneritetin. Kjo është Gjeopolitika 101.

Ju mund të pyesni regjimin kinez, ata e kuptuan këtë shumë kohë më parë. Ata nuk e pëlqejnë shumë Uashingtonin. Ata nuk e pëlqejnë shumë politikën amerikane. Por ata nuk do t'i paguajnë kostot e konfrontimit të drejtpërdrejtë me Shtetet e Bashkuara. Ata do të jenë aleatë dhe partnerë dhe do të korrin të gjitha përfitimet dhe nuk do të paguajnë asnjë kosto. Sepse ata mendojnë se përfundimisht ndoshta kjo u kthehet atyre, dhe ata mund të luajnë lojën e tyre, jo vetëm lojën amerikane. Ata ndoshta mund edhe t'i ndryshojnë rregullat. Kështu që shumica e vendeve e kuptojnë se të kesh një lloj marrëdhënieje të dobishme me Shtetet e Bashkuara është një gjë e mirë nëse mund ta bëjnë./CNA