E fundit!

10:57 Aktualitet

Rama i nxjerr “simpatizantes” së Iranit foton me kryeshërbëtorin famëkeq të Ajatollahëve

Në protestat e zhvilluara prej më shumë se tri javësh në T...

Henrieta Laks, afro-amerikania që shpëtoi miliona jetë pa e ditur këtë

20 Dhjetor 2020, 07:51, Blog CNA

Një grua e re afro-amerikane ka dhënë një nga kontributet më të mëdha në mjekësinë moderne,por pa e ditur kurrë këtë. Henrieta Laks u diagnostikua me kancer në qafën e mitrës në vitin 1951 kur ishte vetëm 31 vjeç, menjëherë pasi lindi fëmijën e saj të pestë.

Në atë kohë, shumë spitale në SHBA i ndanin ende zezakët nga të bardhë, prandaj kishte pak mundësi që ajo të kërkonte kurim kur filloi të vuante nga simptomat. Laks iu drejtua Spitalit Xhon Hopkins në Baltimora, që ishte më e afër me shtëpinë e saj.

Reparti ku ajo u shtrua ndodhej pranë zyrës së stuidiusit Xhorxh Gej, që po përpiqej prej dekadash të rriste qelizat njerëzore në laboratorin e tij. Gjatë trajtimit për të hequr tumorin, mjeku i saj dërgoi pa dijeninë e saj një mostër të vogël të indeve tek Gej.

Deri në këtë moment, përpjekjet për të rritur qelizat njerëzore jashtë trupit të njeriut kishin dështuar njëra pas tjetrës. Por një fenomen i pazakontë në lidhje me qelizat e Laks do të ndryshonte historinë. Tek shumica e njerëzve një proces natyror i quajtur plakje, vendos një kufi mbi jetëgjatësinë e qelizave.

Pleqëria është e lidhur me plakjen:ndërsa qelizat ndahen dhe shumohen me kalimin e kohës, saktësia e secilës kopje shoqëruese të ADN-së zbehet. Kapakët mbrojtës në fund të secilës fije të ADN-së – të njohur si telomere – shkurtohen, derisa fijet e ADN-së të nuk mbrohen dot dhe shfaqin për pasojë mutacione të dëmshme.

Ato priren të shoqërohen me kancere dhe sëmundje të tjera të lidhura me moshën. Për tu mbrojtur nga kjo, makineria e shumimit brenda qelizave, është në gjendje të zbulojë këtë shkurtim të telomereve, në mënyrë që pas një pike të caktuar të ndalojnë së ndari.

Zakonisht qelizat njerëzore janë në gjendje të ndahen rreth 50 herë, para se të arrijnë plakjen.

Por qelizat e Laks ishin të ndryshme. Ato ishin në gjendje të ndaheshin dhe të shumoheshin për një kohë të pacaktuar. Dhe kjo i bëri ato të përsosura për kërkime mjekësore, pasi një kulturë e qelizave identike mund të rritej shumë shpejt në laborator.

Shumë shpejt, shkencëtarët në të gjithë botën po merrnin dërgesa me qelizate Laks për hulumtimet e tyre. Linja e saj qelizore, e cila u bë e njohur si ?HeLa? për nder të pacientes, dhe është linja e parë dhe më e përdorur zakonisht në mjekësi.

Miliona njerëz ia kanë borxh jetën e tyre indeve të marra prej saj – linja qelizore që ajo gjeneroi u përdor për të krijuar vaksinën e parë të poliomelitit, ilaçet e kancerit dhe fekondimin in vitro.

Por historia e saj është e ndërlikuar në aspektin e etik. Në 1951 ideja e pëlqimit për një veprim të mjekeve ishte e pazakontë, ndaj familja e saj nuk kishte asnjë ide për kontributet e Laks derisa gazetarja Rebeka Sklot gjurmoi ADN-në e saj 50 vjet më vonë./Përshtati në shqip CNA.al