Makineria e prishur e parasë dhe falimenti i shtetit

31 Maj 2015, 18:33, Opinione CNA

Nga Klodian TOMORRI

Paraja-tha dikur John Stuart Mill- është thjesht një makinë; një mjet për të shkëmbyer mallrat dhe mundësuar transaksionet, të cilat pa të do të kërkonin më shumë kohë. Pikërisht për shkak se është kaq e rëndësishme- do të shtonte më vonë Milton Friedman- kur makineria e parasë del jashtë kontrollit, ajo saboton të gjithë ekonominë. Pak a shumë kjo është ajo që po ndodh prej tre vitesh në ekonominë shqiptare. Makineria e parasë është prishur dhe po asfikson të gjithë segmentet e tjera të ekonomisë, përfshirë pjesën e saj më vitale: sipërmarrjen private.

Për të kuptuar shkallën e problemit, mjafton të shohësh kredinë për ekonominë. Nga nivelet dyshifrore të rritjes dikur, prej vitit 2012 kredia është në një ngërç stanjativ, me rritje zero. Meqë ndërmarrjet në Shqipëri nuk mund të emetojnë bonde apo të tregtojnë aksionet e tyre në tregje publike, kredia nga bankat është i vetmi burim financimi që kanë. Për këtë arsye, marrëdhënia mes biznesit dhe bankave është praktikisht elementi më kritik i ekonomisë. Në kohë normale, i gjithë mekanizmi funksionon sipas një cikli pozitiv. Bankat kanalizojnë kursimet e lira të individëve, në kredi që financojnë investimet e biznesit. Investimet krijojnë vende të reja pune, duke rritur të ardhurat e familjeve. Zgjerimi i të ardhurave rrit kërkesën për konsum, çka bën që bizneset të rrisin edhe më shumë prodhimin dhe investimet. Në terma të thjeshtuar, në një ekonomi të lirë tregu ky është mekanizmi që gjeneron rritjen e prodhimit dhe mirëqënies së qytetarëve. Por pikërisht tani mekanizmi është thyer.

Kriza ushqen veten
Sipas Fondit Monetar Ndërkombëtar, krahasuar me vitin 2008, investimet në ekonominë shqiptare janë tkurrur me mbi 11 për qind e Prodhimit Kombëtar. Nga 35 për qind e PBB-së dikur, aktualisht investimet totale në ekonomi janë më pak se 24 për qind. Kjo është një rënie dramatike dhe ndonëse një pjesë është e lidhur me investimet publike, pjesa më e madhe e saj është tërheqje e drejtëpërdrejtë e privatëve. Rrjedhimisht cikli pozitiv që në kohë normale zgjeron ekonominë dhe rrit mirëqënien tani po vepron në krahun e kundërt duke asfiksuar prodhimin dhe ulur të ardhurat e familjeve.
Rënia e investimeve është shoqëruar me rritjen e shpejtë të papunësisë. Sipas INSTAT, krahasuar me dy vjet më parë papunësia është rritur nga 13 në 18 për qind. Mijëra vetë kanë humbur punën, por edhe ata që kanë qenë më me fat dhe vazhdojnë ende të kenë një punë, sërish janë përballur me rënien e të ardhurave. Për të akomoduar rënien e kërkesës, bizneset veç shkurtimit të punonjësve kanë ulur edhe pagat. Sipas Bankës së Shqipërisë, vitin e kaluar të ardhurat nga puna në rang kombëtar u tkurrën me 6 për qind. Në themel të qerthullit negativ qëndron sërish makineria e parasë.

Falimenti i politikës
Për të zgjidhur këtë lëmsh, i cili mban peng ekonominë, prej dy vitesh Banka e Shqipërisë është investuar në një kurs agresiv, duke e çuar politikën monetare në ekstreme të pashkelura më parë. Por edhe pse ja ka dalë të ulë koston e financimeve në minimumin historik, politika monetare ka dështuar të riparojë makinerinë e prishur të parasë. Ndonëse kanë para të lirë bankat ngurojnë ta financojnë ekonominë, biznesi heziton të investojë në projekte të reja, ndërsa konsumatorët nuk shpenzojnë për konsum. Dhe arsyeja është vetëm një, rreziku. Agjentët perceptojnë rrezik, të cilin politika monetare është e pafuqishme për ta adresuar. Në këtë situatë, pyetja më llogjike është çfarë e mban të lartë rrezikun në sistemin financiar? Dhe përgjigja më llogjike është; Qeveria.

Risku i lartë që agjentët perceptojnë në ekonominë shqiptare në thelb është falimenti i shtetit për të përmbushur një nga funksionet kryesore bazë për të cilat ai ekziston; ekzekutimin e kontratave dhe garantimin e rregullave të barabarta për të gjithë. Arsyeja kryesore e stepjes së bankave për të kredituar ekonominë, janë kreditë e këqija, të cilat sot si në asnjë vend tjetër në rajon, zënë 23 për qind të portofolit total të huave. Në dukje një problem mbarëkombëtar, por realisht i izoluar. Pasi e mbajti të fshehtë për vite me radhë, Banka e Shqipërisë pohoi se mbi 52 për qind e kredive me probleme në gjithë ekonominë vijnë nga 35 kompani private.

Në një ekonomi me fushë të njëtrajtshme dhe rregulla të barabarta loje, këto kompani apo grupe tregtare duhet të ishin të gjitha në proces falimenti. Por për për shkak të lidhjeve klienteliste me politikën ato nuk falimentojnë dhe ai që ka falimentuar është vetë shteti. Sot për sot ky duket burimi kryesor i rrezikut në ekonomi dhe një nga shkaqet kryesore se pse makineria e parasë është prishur. Ndaj hezitimi për të falimentuar ligjërisht, ato ndërmarrje që tregu i lirë i ka falimentuar me kohë ka kosto dramatike për ekonominë. Jo vetëm për shkak se keqorienton burimet e kufizuara, por edhe sepse injekton rrezik në treg duke mpleksur më keq lëmshin e krizës dhe zgjatur agoninë e saj.