KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

2025-03-08 19:00:15, Kulturë CNA

Kristaq Sotiri was born in 1883 in Mborje, Korça. He spent his adolescence and youth in Korça, being educated in the schools of that period. At the same time, during this time he made some efforts there to acquire the main elements of the photographic processes, thanks to his curiosity, as well as being a student, assistant and collaborator of his brother-in-law Kristo Sulidhi (Shuli), a very well-known photographer and pioneer in the field of Albanian photography, but also involved in the patriotic movements of the time. He was the first to take photos of the first Albanian schools for boys and girls in Korça.

Around 1900, the "epidemic" of emigration, as it was for many Korça residents at the time, especially young men full of dreams and passions, did not spare Kristaq either, but rather magically encouraged him to fly to the United States, initially to New York, where he worked for several months in a textile factory.

But he remains the model of the young people who emigrated with clear idealistic predictions and dreams, which is why they ventured so far, like Gjon Mili, like George D. Boria (Bratko), like Perikli Kaçauni, like George Tames, etc., who dared, sacrificed and achieved success as photographic artists with internationally recognized individualities.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

The passion for photography, which was still a goal, could not be diminished by time. Bold and headstrong, he dared to test his ambitions in the field of photography of the early 20th century, when great technological and artistic advances and breakthroughs had been made in the United States. He worked for several years as an assistant in several commercial photography studios, until the dream of practicing his skills led him to go and try himself with one of the prominent American photographers, George Steckel (1864-1938) in Los Angeles, California. But the "failure" did not spare him in the face of the high artistic level of the photographer Steckel, who interrupted his collaboration with him for professional reasons, mainly retouching, which was one of the main and delicate processes of photography at that time. Bored, but not disappointed, thanks to his strong character, patience, and thirst for his age to assimilate and complete himself as a true professional photographer, he wandered for a few more years among other photographers where, of course, he benefited and further deepened his skills.

Feeling more fulfilled and confident, he dared to go back to photographer Steckel. This time, appreciating his progress, Steckel accepted him as a collaborator, a collaboration that lasted for nearly 10 years and, for Kristaq Sotir, was the refinement of his talent, the assimilation and experimentation of artistic and aesthetic concepts advanced at that time in the United States. In the United States, he was known as Charles Sotir, under which he was also naturalized as an American citizen.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Profesionalizmi dhe niveli i lartë i fotove e nxitën këtë here të ndahet me mirënjohje nga Steckel dhe të çelë studion e tij në Nju Jork më 1919. Por ajo studio dhe puna e pavarur e tij në të nuk e patën jetën e gjatë, pasi për arsye jetike familjare, ai duhej të kthehej në vendlindje. Edhe pse nuk e kish parashikuar se, këtej e tutje, do të banonte përgjithmonë në Korçë, ngjarjet rrodhën të tilla që, ai, më 1922, të hapë në qytetin e tij studion fotografike private me emrin “Sotir Studio” dhe të zhvillojë aty aktivitetin fotografik shumë të gjatë e po aq të suksesshëm deri në vitin 1963, pra kur mbushi 80 vjeç.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Opusi i krijimtarisë së tij, nga njera anë, gjumi letargjik nën trysninë e pashpirt të Kronosit mbi arkivën e pasurfamiliare me disa mijra pllaka xhami, celuloidësh negativë, e foto të printuara, si dhe pamundësia për ta soditur këtë balerin të fotografisë artistike të paktën me një katalog, apo album të denjë studimor, nga ana tjetër, të dëshpëron, madje pa ngushëllim kur lajmi i keq të trazon shpirtin sapo merr vesh se para disa kohësh është ndarë nga jeta edhe Gjergji, djali i këtij fotografi aristokrat, pra përfaqësuesi i një brezi tjetër që e largon artistin e shquar edhe disa dhjetra vite më tepër nga komuniteti shoqëror që, edhe pse me shumë pasion për të promovuar me dinjitet trashëgiminë e vyer të të atit, për arsye të ndryshme, s’mundi të bëjë më shumë se aq, nuk mundi ta bëjë plotësisht të njohur e ta përjetësojë plotësisht në historinë e fotografisë shqiptare edhe pse ai meriton shumë më shumë. Një brengë që s’do t’ia tretë as varri, ku ai filloi të flerë për jetë.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Veprimtaria fotografike e Kristaq Sotirit dallohet për sasinë e madhe dhe larminë e gjerë të saj , ashtu si edhe për shkallën e lartë të realizimit pamor. Në afro 14.000 pllaka xhami e negative celuloidi me dimensione e lloje të ndryshme, që i kanërezistuar kohës, është pasqyruar një pjesë e rëndësishme e jetës historike, ekonomike, urbane, arkitekturore, natyrore, sociale,kulturore, sportive e artistike të qytetit të Korçës dhe rrethinave të saj. Ai ka shkuar në sitën e lenteve të tij tablonë e kohës të një qyteti të përparuar, siç ishte Korça, por edhe kontrasteve të tij ekonomike e shoqërore. Njerëz të elitës protagonist korçare dhe të huajve, përfaqësuesve të shtresave të larta të “kapitalizmit paraindustrial” shqiptar, personalitate të jetës ekonomike e intelektuale, artistë, sportistë, ushtarakë. filantropë, gra e burra të njohur për angazhimet e tyre qytetare, biznesi, ekskursionet, ballot, karnavalet, jeta mondane, madje edhe e “dritave të kuqe”, ashtu si edhe punëtorë, zanatçinj të rrugës, ciganë, arixhinj, të vobektë, të sëmurë, foto të përbashkëta familjare e shoqërore, etj.

Po ashtu, natyra intriguese përbën fokus të veçantë tek peizazhet karakteristike urbane e arkitekturore të bulevardeve e rrugicave karakteristike të Korçës në të gjitha stinët, veçanërisht në dimër, të Liqenit të Pogradecit, të natyrës së Moravës, Dardhës, Voskopojës, pllajave e pyjeve me pisha, mjediseve të tyre etnokulturore, me tipare e mënyrë jetese të përparuar për kohën. Mesazhi i përbashkët i tyre është ndjeshmëria, respekti, humanizmi.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Pra, regjistri i gjerë tematik e subjektet e fotove të tij të krijojnë menjëherë tiparet e një shoqërie, mjedisi dhe jete të integruar, të avancuar nga mënyra e perceptimit dhe mentalitetit të përparuar urban e social. Aspekti tjetër paralel është mjeshtëria e profesionalizmi, si dhe niveli i pëlqyeshëmartistik i fotove të tij. Ai vjen si rezultat, së pari i mprehtësisë të syrit të tij e pastaj i punës dhe eksperiencës së gjatë e mjaft serioze për t’u kultivuar e për t’iu përgjigjur kërkesave të tij mjeshtërore e estetike, më tej të përvojës së jashtzakonshme kontemporane që ai kishte përfituar në ShBA. Të gjitha etapat e fotografimit, qysh në shtendosjen dhe krijimin e situates parafotografike, modelimin, ndriçimin, shkrepjen, larjen, retushimin e stampimin përbëjnë një cikël të mbyllur mjeshtëror, çdo hallkë e të cilit ka patur rëndësinë dhe përgjegjësinë e saj të veçantë.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Një tipar i theksuar i punës së tij është edhe paraqitja estetike e fotove, që nënkupton se Studio Sotiri ishte “qibar” dhe “i pakursyer” në blerjen e materialeve, duke zgjedhur më të mirat e tyre.

Pllakat prej xhamit (me dimensione të mëdha), filmat, letrat fotografike, kimikatet, dhe materialet e paspaltimit ishin bashkëkohore. Nuk mungonte as logoja dhe stampa origjinale e studios së tij që, jo vetëm reklamonte punën, por mbartte edhe përgjegjësinë e cilësisë dhe konkurrencës midis studiove të shumta serioze që kishte atë botë në Korçë. Për sigurimin e tyre ai ka qenë i trajnuar e bashkëpunues me firmat e famshme “Kodak”, “Lymier” dhe “Ilford”. Deri në vitin 1939 ishte i abonuar në disa prej revistave kryesore fotografike të kohës. Pajtimet me “The Camera”, “The Photographic Journal of America” dhe “The British Journal Photographic Almanac” do t’i mundësonin të ishte në kontakt zhvillimeve dhe rrymave të fotografisë.

Gjithashtu ai mbante regjistër të hollësishëm me të dhëna dhe datat e fotografimit të klientëve, një mënyrë pune e dedikuar për një profesionist të vërtetë. 1) Duke u ndier i vlerësuar në Korçë, ai kishte lidhje të ngushta edhe me fotografët e rajoneve të tjera dhe mori pjesë në ekspozita të përbashkëta në Tiranë (1931) dhe në Itali. Madje Sotiri, për disa kohë, ka jetuar edhe në Shkodër, ku është njohur me fotografët e famshëm të saj.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

2) Fotografia e Kristaq Sotirit në Shqipëri (Korçë dhe rajonin Juglindor) përbën një pasqyrë të situatës ekonomike e shoqërore nga periudha e fundit e influencës së perandorisë otomane, deri pas LIIB. Krijimtaria midis këtyre dy ndërkohëve rezulton të jetë edhe më interesantja dhe më e zhveshura nga ideologjitë e politikat e kohës.

“Arti i Kristaq Sotirit pasqyron krijuesin dhe angazhimet e tij: duke shkrepur midis dy periudhave, ai mënoi të zgjedhë njërën mbi tjetrën; karakterin modern të gjetur në Shtetet e Bashkuara dhe të riprodhuar në studion e tij në Korçë; tëkaluarën, të cilën e rizbuloi pas kthimit të tij. Por kjo e kaluar është iluzore (zhgënjyese) dhe moderniteti është relativ” 3) .

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Në njohjen dhe zhbirimet e mia ende nuk po ndesh një lidhje të krijimtarisë fotografike të Sotirit me lëvizjen artistike e patriotike të Shoqërisë së Arteve të Bukura në Korçë, me disa disa figura të rëndësishme patriotike, artistike, muzikore orkestrale që i dhanë tonin viteve ’20, si Thoma Nassi,….bandave muzikore, sidomos Bandës Kombëtare “Vatra” dhe koncertit të parë orkestral simfonik në Shqipëri gjatë asaj kohe, apo koreve e interpretimeve të këngës lirike qytetare,serenatave, etj. Mendoj se ato duhen të jenë në arkivën e Studio Sotirit (siç është Tefta Tashko, apo Lola Aleksi), por duhet të presim akoma me durim zbulimin e herëpashershëm të thesareve të tjera.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Ndërkaq, veprimtaria fotografike e pas çlirimit të Shqipërisë, nga 1945 e deri në vdekjen e fotografit (1963) i përket më së shumti përpjekjeve për mbijetesë, problemeve të vështirësive e mospërfilljes të këtij arti artizanal, që iu nënështrua bllokimit, taksimit e tatimit, shtetëzimit e politizimit të skajshëm klasor, duke u shndrruar vetëm në një formë amatore e propagandimit pllakatesk të sistemit totalitar. “Shpesh periudha para luftës njihet si “Koha e artit“ e fotografisë shqiptare. Në kontrast, periudha e pas-luftës duket si një parantezë, një kohë e errët, ku nuk ndodhi asgjë tjetër përveç nënshtrimit të fotografisë ndaj propagandës së regjimit.” 4)

Në këtë raport me realitetin diskriminues, Sotiri ka qenë i pabindur, refraktar e stoik deri në sacrificë, por edhe një diplomat e avokat ndaj pasojave depersonalizuese. Ka qenë vetë ai dhe familja që kanë mundur ta shpëtojnë fototekën e tij ende të pazbuluar e studiuar denjësisht. Sidoqoftë, në tërësi, Kristaq Sotiri mbetet një artist fotograf shqiptar i përparuar, modern për atë kohë e tingëllues edhe sot, me individualitet të veçantë krijues, elitar, autentik, vetvetja. Studioja e tij përbën një atelje me origjinalitet të spikatur krijues e me tipare të dallueshme estetike nga ateljetë e tjera të kohës si ato të studios Marubi në Shkodër, të Gjon Milit e Perikli Kaçaunit në SHBA, apo George Borias (Bratko) në Japoni.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Nëpërmjet fotove brenda studios, kryesisht portrete dhe foto ceremoniale familjare, të cilat përbëjnë edhe pjesën kryesore të veprimtarisë së tij, reflektohet tendenca e prosperitetit, e zhvillimit social, kulturor, intelektual, i mënyrës së përparuar të jetesës, të sjelljes, të veshjes, delikatesës, respektit ndaj emancipimit, modernitetetit, dëlirësisë e sidomos të marrëdhënies së femrës me realitetin shoqëror dhe fotografisë si një kujtim e një dëshmi reale për amibicjen e nivelin e saj moderues e liberal.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Sidoqoftë, edhe sot ka disa dilema dhe arsye shtetërore e familjare pse këtij visari artistik nuk po i krijohet një mundësi e plotë ekspozimi e studimi. Sikur të ndodhte kjo, artit fotografik shqiptar do të shtohej një thesar i paçmuar për vlerat e tij.

Në fotot brenda studios (kryesisht në portretet vetmas), karakteristike për Sotirin është përdorimi me mjeshtëri i dritës natyrale të diellit, dhe më pak i asaj artificiale Për këtë, studioja e tij në Korçë, ashtu si edhe ajo në Amerikë, kishin dritare të posaçme të dritës natyrale, madje ai u thoshte klientëve të tij të vinin në momentin që disku diellor të ishte në favor të realizimit të fotos. Prandaj, fotot e Sotirit janë të larmishme në kontekst të kombinimit të dritë-hijeve, janë bardh’e zi, sepia, të kuqëreme, jeshile, etj. Galeria e portreteve të Sotirit është e bollshme, e larmishme dhe sugjestive, ajo përbën pjesën kryesore të trashëgimisë se tij artistike.

Fotot më të realizuara të tij vlerësohen portretet e studiuara dhe të fotografuara me kontekst artistik e estetik. Kompozimi figurativ, këndvështrimi optik, qëndrimi i figurës në marrëdhënie lirike apo dramatike me dritën, elementët psikologjikë të personazhit, ku spikat studimi i vëmendshëm dhe gjetja e detajit apo elementit tipik shprehës të personazhit, reflektimi shpirtëror, faktorët artistikë e estetikë e bëjnë Kristaq Sotirin një artist të perceptueshëm estetikisht e, mbi të gjitha, një artist fotograf që vlerat e krijimtarisë së tij nuk janë momentale, rastësore, apo tranzitive. Ato janë rezistuese, të qëndrueshme ndaj periudhave të historisë së fotografisë shqiptare, vetëm nëse me to do të sillemi paskëtaj më angazhues, më dashamirës, më meritues, më të qytetëruar ndaj një pasurie të papërsëritshme, siç është ajo e këtij artisti shqiptar.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

On the other hand, landscapes, nature, architecture, pre-industrial or social constructions, massive life activities, markets, crowds of people tend to find the "decisive moment", the angle of observation, the relationships with sunlight, the intriguing details of objects and tools of work, such as those of fishing, handicrafts, textiles, "exotic factories" of consumer materials production, etc. Going outside the studio, traveling, photos in nature prove how inclined and desired a figurative artist is towards the evidential, historical and artistic element, challenging and sacrificing time, but also not sparing the materials spent with a profession that, after all, provides for a difficult family life.

Therefore, in this context, Kristaq Sotiri is considered by many scholars as a lyrical artist, like Mioja in painting, or like Lasgushi in poetry. He was even their friend, as well as with Odise Paskali, in whose magazine “Studenti Shqiptar” (Turin) photos of Sotiri were placed in every issue. So, like those in the visual arts, he is a primate in Albanian photography. Odise Paskali wrote: “The photographs they sent me are very striking. I can assure you that we do not know anyone else in Albania who knows the secrets of photographic art like you (that your photography is truly art)”.

KRISTAQ SOTIRI, A PRIMATE OF ALBANIAN PHOTOGRAPHY

Meanwhile, Vangjush Mio, who is called the poet of the Albanian landscape, said: "It seems to me that my works are fading before your art and talent." "Sotiri was a man of deep photographic thought and broad interests.

for the time, of a realistic figurative expression, with nerve, of an original view of life...He was sensitive to the spiritual and social portrait of the man he photographed, sensitive also to nature and living life."

"For photography professor Fahredin Spahija, Kristaq Sotiri, together with Kel Marubin, constitute the cream of Albanian photography. They are excellent photo-portraitists, whose photographs could become part of any European or world anthology dedicated to the photographic portrait of the early 20th century/ CNA