Analiza e "BBC"/ Njohja e shtetit palestinez, kush do ta drejtojë?

22 Shtator 2025, 14:45, Kosova & Bota CNA

Analiza e "BBC"/ Njohja e shtetit palestinez, kush do ta

Një diplomat palestinez, i quajtur Husam Zomlot, u ftua në një diskutim në qendrën e mendimit Chatham House në Londër më herët gjatë muajit shtator.

Belgjika sapo ishte bashkuar me Mbretërinë e Bashkuar, Francën dhe vende të tjera në premtimin për të njohur një shtet palestinez në Kombet e Bashkuara në Nju Jork. Dr. Zomlot, Shefi i Misionit Palestinez në Mbretërinë e Bashkuar, ishte i qartë në rëndësinë e kësaj çështjeje.

“Ajo që do të shihni në Nju Jork mund të jetë përpjekja e fundit për zbatimin e zgjidhjes me dy shtete. Kjo s’duhet të dështojë”, paralajmëroi ai.

Javë më vonë nisma u konkretizua. Mbretëria e Bashkuar, Kanadaja dhe Australia, të cilat janë të gjitha tradicionalisht aleate të forta të Izraelit, tani e kanë ndërmarrë këtë hap.

Sir Keir Starmer njoftoi vendimin e Mbretërisë së Bashkuar në një video të postuar në mediat sociale.

“Përballë tmerrit në rritje në Lindjen e Mesme, ne po veprojmë për të mbajtur gjallë mundësinë e paqes dhe të një zgjidhjeje me dy shtete. Kjo do të thotë një Izrael i sigurt dhe i mbrojtur së bashku me një shtet të qëndrueshëm palestinez – dhe tani për tani nuk kemi asnjërën”, tha Starmer.

Më shumë se 150 vende kishin njohur më parë shtetin palestinez, por shtimi i Mbretërisë së Bashkuar dhe vendeve të tjera shihet nga shumë si një lëvizje kyçe në arenën ndërkombëtare.

“Palestina nuk ka qenë kurrë më e fuqishme në mbarë botën sesa është tani. Bota është mobilizuar për Palestinën”, thotë Xavier Abu Eid, një ish-zyrtar palestinez.

Por shtrohen pyetjet: “Çfarë është Palestina?” dhe “A ekziston një shtet, që edhe të njihet si i tillë?”

Kriteret e njohjes së shtetësise janë katër, të shpallura në Konventën e Montevideos të vitit 1933. Palestina mund të pretendojë me të drejtë dy: një popullsi të përhershme (megjithëse lufta në Gaza e ka vënë këtë në rrezik të madh) dhe aftësinë për të hyrë në marrëdhënie ndërkombëtare, teksa Dr. Zomlot është provë e kësaj të fundit.

Por ajo ende nuk i plotëson kërkesat e një “territori të përcaktuar”.

Pa asnjë marrëveshje mbi kufijtë përfundimtarë dhe pa një proces të vërtetë paqeje, vështirë të dihet me siguri se çfarë nënkuptohet me Palestinë.

Për vetë palestinezët, shteti i tyre i dëshiruar përbëhet nga tri pjesë: Jerusalemi Lindor, Bregu Perëndimor dhe Rripi i Gazës. Të gjitha u pushtuan nga Izraeli gjatë Luftës 6-ditore të vitit 1967.

Edhe një vështrim i shpejtë në një hartë tregon se ku fillojnë problemet.

Bregu Perëndimor dhe Rripi i Gazës janë ndarë gjeografikisht nga Izraeli për tre të katërtat e një shekulli, që nga pavarësia e Izraelit në vitin 1948.

Në Bregun Perëndimor, prania e ushtrisë izraelite dhe kolonëve hebrenj do të thotë që Autoriteti Palestinez, i themeluar pas marrëveshjeve të paqes të Oslos, administron vetëm rreth 40% të territorit. Që nga viti 1967, zgjerimi i vendbanimeve ka shkatërruar Bregun Perëndimor, duke e copëtuar atë në një entitet politik dhe ekonomik gjithnjë e më të fragmentuar.

Ndërkohë, Jerusalemi Lindor, të cilin palestinezët e konsiderojnë si kryeqytetin e tyre, është rrethuar me vendbanime hebraike, duke e shkëputur gradualisht qytetin nga Bregu Perëndimor.

Tashmë në Gaza, pas pothuajse dy vitesh lufte, pjesa më e madhe e territorit është zhdukur.

Por sikur të mos mjaftonte e gjithë kjo për të rregulluar, ekziston një kriter i katërt i përcaktuar në konventën e Montevideos që është i nevojshëm për të njohur shtetësinë: një qeveri funksionale.

Dhe kjo shënon një sfidë të madhe për palestinezët.

Në vitin 1994, një marrëveshje midis Izraelit dhe Organizatës për Çlirimin e Palestinës (PLO) çoi në krijimin e Autoritetit Kombëtar Palestinez (i njohur thjesht si Autoriteti Palestinez ose AP), i cili ushtroi kontroll të pjesshëm civil mbi palestinezët në Gaza dhe Bregun Perëndimor.

Por që nga konflikti i përgjakshëm në vitin 2007 midis Hamasit dhe fraksionit kryesor të PLO-së, Fatah, palestinezët në Gaza dhe Bregun Perëndimor janë sunduar nga dy qeveri rivale: Hamasi në Gaza dhe Autoriteti Palestinez i njohur ndërkombëtarisht në Bregun Perëndimor, presidenti i të cilit është Mahmoud Abbas.

Politika palestineze është ngurtësuar ndërkohë, duke i lënë shumicën e palestinezëve skeptikë në lidhje me udhëheqjen e tyre dhe pesimistë në lidhje me shanset e çdo lloj pajtimi të brendshëm, e aq më pak të përparojnë drejt shtetësisë.

Zgjedhjet e fundit presidenciale dhe parlamentare ishin në vitin 2006, që do të thotë se asnjë palestinez nën moshën 36 vjeç nuk ka votuar ndonjëherë në Bregun Perëndimor ose Gaza.

“Fakti që nuk kemi pasur zgjedhje gjatë gjithë kësaj kohe thjesht na çudit. Na duhet një udhëheqje e re”, thotë avokatja palestineze Diana Buttu.

Dhjetëra mijëra qytetarëve të saj vdesin, por Autoriteti Palestinez i Abbasit, duke vëzhguar nga selia e tij në Bregun Perëndimor, është thjesht i pafuqishëm.

Tensionet brenda radhëve të udhëheqjes datojnë vite më parë

Kryetari i PLO-së, Yasser Arafat, u kthye nga vite në mërgim për të udhëhequr Autoritetin Palestinez, por politikanët vendas palestinezë e gjetën veten kryesisht të lënë mënjanë.

“Njerëzit e brendshëm” filluan të mos e duronin stilin dominues të “të jashtmëve” të Arafatit. Thashethemet për korrupsion në rrethin e Arafatit bënë pak për të rritur reputacionin e AP-së.

Më e rëndësishmja, Autoriteti Palestinez i sapoformuar atëherë, dukej i paaftë për të ndaluar kolonizimin gradual të Bregut Perëndimor nga Izraeli ose për të përmbushur premtimin e pavarësisë dhe sovranitetit të ngritur në mënyrë kaq joshëse nga shtrëngimi historik i duarve i Arafatit me ish-kryeministrin izraelit, Yizhak Rabin, në oborrin e Shtëpisë së Bardhë në shtator të vitit 1993.

Vitet pasuese nuk ishin të favorshme për një evolucion të qetë politik. Gjatë tyre kishte iniciativa pa sukses për paqe, zgjerimi të vazhdueshëm të vendbanimeve hebraike, dhunë nga ekstremistët në të dyja anët, rrëshqitje politike e Izraelit në të djathtë dhe ajo përçarje e dhunshme në vitin 2007 midis Hamasit dhe Fatahut.

“Në rrjedhën normale të ngjarjeve, do të kishin dalë figura të reja, breza të rinj. Por kjo ka qenë e pamundur... Palestinezët në territoret e pushtuara janë të fragmentuar jashtëzakonisht në hapësira të vogla të ndara, dhe kjo e ka bërë pothuajse të pamundur që figura të reja të dalin dhe të bashkohen”, thotë historiani palestinez Yezid Sayigh.

Megjithatë, doli në pah një figurë: Marwan Barghouti.

I lindur dhe i rritur në Bregun Perëndimor, në moshën 15 vjeç ai u bë aktiv në Fatah, fraksionin e PLO-së të udhëhequr nga Arafati.

Barghouti u shfaq si një udhëheqës popullor gjatë kryengritjes së dytë palestineze, përpara se të arrestohej dhe të akuzohej për planifikimin e sulmeve vdekjeprurëse në të cilat u vranë pesë izraelitë.

Ai gjithmonë i ka mohuar akuzat, por vazhdon dënimin në një burg izraelit që nga viti 2002.

E megjithatë, ironikisht, sa herë që palestinezët flasin për udhëheqës të mundshëm të ardhshëm, ata kanë më mendje një njeri që ka qenë i burgosur për gati një çerek shekulli.

Një sondazh i kohëve të fundit nga Qendra Palestineze për Kërkime Politike dhe Sondazhesh me seli në Bregun Perëndimor zbuloi se 50% e palestinezëve do të zgjidhnin Barghouti-n si president, shumë përpara Abbas-it, i cili e ka mbajtur këtë pozicion që nga viti 2005.

Pavarësisht se është një anëtar i lartë i Fatah-ut, prej kohësh në konflikt me Hamasin, emri i tij shfaqet në mënyrë të spikatur në listën e të burgosurve politikë që Hamasi dëshiron të lirojë në këmbim të pengjeve izraelite të mbajtura në Gaza.

Por Izraeli nuk ka dhënë asnjë shenjë të gatishmërisë për ta liruar atë.

Në gusht u publikua një video, që tregonte Barghouti-n 66-vjeçar të dobët dhe të brishtë duke u tallur nga ministri i sigurisë së Izraelit, Itamar Ben Gvir. Kjo ishte hera e parë që Barghouti ishte parë publikisht prej vitesh.

Netanyahu dhe shtetësia palestineze

Edhe para luftës në Gaza, kundërshtimi i Benjamin Netanyahu-t ndaj shtetësisë palestineze ishte i qartë.

Në shkurt të vitit 2024, ai tha se, “Të gjithë e dinë se unë jam ai që për dekada bllokova krijimin e një shteti palestinez që do të rrezikonte ekzistencën tonë.”

Pavarësisht thirrjeve ndërkombëtare që Autoriteti Palestinez të rimarrë kontrollin mbi Gazën, Netanyahu këmbëngul se nuk do të ketë rol për Autoritetin Palestinez në qeverisjen e ardhshme të Gazës.

Në gusht, Izraeli dha miratimin përfundimtar për një projekt vendbanimi që në fakt do ta shkëpuste Jerusalemin Lindor nga Bregu Perëndimor. Planet për 3,400 shtëpi u miratuan. Ministri i Financave i Izraelit, Smotrich, tha se plani do të varroste idenë e një shteti palestinez “sepse nuk ka asgjë për të njohur dhe askush për të njohur”.

Kjo, argumenton z. Sayigh, s’është gjendje e re.

“Mund ta ulësh Kryeengjëllin Michael në tokë dhe ta vendosësh në krye të Autoritetit Palestinez, por kjo nuk do të bënte asnjë ndryshim. Sepse duhet të punosh në kushte që e bëjnë çdo lloj suksesi krejtësisht të pamundur.

“Dhe kështu ka qenë situata për një kohë të gjatë tashmë.”

Një gjë është e sigurt: nëse krijohet një shtet palestinez, nuk do të drejtohet nga Hamasi.

Në një deklaratë të hartuar në korrik në fund të një konference treditore të sponsorizuar nga Franca dhe Arabia Saudite u tha se “Hamasi duhet t'i japë fund sundimit të tij në Gaza dhe t'ia dorëzojë armët autoritetit palestinez”.

“Deklarata e Nju Jorkut” u mbështet nga të gjitha shtetet arabe dhe më pas u miratua nga 142 anëtarë të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së.

Nga ana e tij, Hamasi thotë se është gati t'ia dorëzojë autoritetin në Gaza një administrate të pavarur teknokratësh.

A është simbolika e njohjes e mjaftueshme?

Me Barghouti-n në burg, Abbas-in që i afrohet moshës 90 vjeç, Hamasin e shkatërruar dhe Bregun Perëndimor në copa, është e qartë se Palestinës i mungon lidershipi dhe koherenca. Por kjo nuk do të thotë se njohja ndërkombëtare është e pakuptimtë.

“Në fakt mund të jetë shumë e vlefshme”, thotë Diana Buttu, megjithëse ajo paralajmëron: “Varet pse këto vende po e bëjnë këtë dhe cili është qëllimi i tyre”.

Një zyrtar i qeverisë britanike, duke folur në kushte anonimiteti, më tha se simbolika e thjeshtë e njohjes nuk ishte e mjaftueshme.

“Pyetja është nëse mund të bëjmë përparim drejt diçkaje në mënyrë që Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara të mos bëhet thjesht një palë njohjeje.”

Deklarata e Nju Jorkut i angazhoi nënshkruesit, përfshirë Britaninë, të ndërmarrin “hapa të prekshëm, të kufizuar në kohë dhe të pakthyeshëm për zgjidhjen paqësore të çështjes së Palestinës”.

Zyrtarët në Londër u referohen referencave të deklaratës për bashkimin e Gazës dhe Bregut Perëndimor, mbështetjen për zgjedhjet e Autoritetit Palestinez (si dhe një plan rindërtimi arab për Gazën), si llojet e hapave që duhet të ndërmerren pas njohjes.

Por pengesat janë të mëdha.

Izraeli mbetet kategorikisht kundër dhe ka kërcënuar të hakmerret përmes aneksimit formal të pjesëve ose të të gjithë Bregut Perëndimor.

Ndërkohë, presidenti amerikan Donald Trump e ka bërë të qartë pakënaqësinë e tij në lidhje me këtë temë, duke thënë të enjten: “Kam një mosmarrëveshje me kryeministrin britanik për këtë çështje”.

Në gusht, SHBA-ja ndërmori gjithashtu hapin e pazakontë të revokimit ose mohimit të vizave për dhjetëra zyrtarë palestinezë, në një shkelje të mundshme të rregullave të vetë OKB-së.

SHBA-ja mban veton në OKB për çdo njohje të një shteti palestinez dhe Trump ende duket i lidhur me një version të të ashtuquajturit “Plani i Rivierës” në të cilin SHBA-ja do të merrte një pozicion pronësie afatgjatë mbi Gazën.

Çështja kryesore është se plani nuk thotë asgjë për Autoritetin Palestinez, duke iu referuar vetëm “vetëqeverisjes së reformuar palestineze” ose ndonjë lidhjeje të ardhshme midis Gazës dhe Bregut Perëndimor.

E ardhmja afatgjatë për Gazën mund të qëndrojë diku, midis Deklaratës së Nju Jorkut, planit të Trump dhe planit të rindërtimit arab.

Të gjitha planet, në mënyrat e tyre shumë të ndryshme, shpresojnë të shpëtojnë diçka nga fatkeqësia që ka rënë mbi Gazën gjatë dy viteve të fundit. Dhe çfarëdo që të dalë, do të duhet t'i përgjigjet pyetjes se si duket Palestina dhe udhëheqja e saj.

Por për palestinezët si Diana Buttu, ekziston një çështje shumë më urgjente.

“Ajo që ajo do të preferonte vërtet është që këto vende të parandalojnë më shumë vrasje. Dhe të bëjnë diçka për ta ndaluar atë, në vend që të përqendrohen në çështjen e shtetësisë”, shprehet ajo./CNA