Përplasja që mund të ketë ndryshuar Saturnin/ Si u krijua hëna "Titani" dhe unazat e planetit?

24 Shkurt 2026, 22:32, Blog CNA

Përplasja që mund të ketë ndryshuar Saturnin/ Si u krijua

Studiuesit kanë zbuluar njohuri kyçe rreth hënës misterioze dhe më të madhe të Saturnit, Titanit, përfshirë këtu edhe mënyrën se si u krijua.

Mbështjellë nga një mjegull e dendur, hëna Titani është rreth gjysma e madhësisë së Tokës dhe më e madhe se Mërkuri - aq sa tërheqja e saj gravitacionale bën që Saturni të lëkundet dhe të anohet. Kjo hënë nga ana tjetër po largohet nga Saturni me një shpejtësi prej 11 centimetrash në vit, shumë më shpejt nga sa mendonin astronomët më parë. Kjo hënë mund të nxirret tërësisht nga orbita e saj.

Por orbita lëvizëse e Titanit është vetëm një nga shumë enigmat që astronomët po përpiqen të zgjidhin rreth Saturnit dhe disa prej 274 hënave të tij. Shumë nga pyetjet kanë lindur nga të dhënat e mbledhura nga "Cassini", një anije kozmike që eksploroi sistemin e Saturnit nga viti 2004 deri në vitin 2017.

Hulumtime të reja kanë kombinuar teoritë e mëparshme të formimit të Titanit, të dhëna nga "Cassini" dhe simulime kompjuterike për të sugjeruar një histori të re origjine për hënën më të madhe të Saturnit. Studimi u botua këtë muaj në arkivin me qasje të hapur ArXiv dhe u pranua për botim në The Planetary Science Journal.

“Në këtë punim, u përpoqa t’i bashkoja të gjitha këto gjëra dhe propozoj që rreth gjysmë miliardi vjet më parë ka pasur një hënë shtesë që u përplas me Titanin, e cila në fakt u bë pjesë e Titanit”, tha autori kryesor Matija ?uk, një shkencëtar kërkimor në Institutin SETI në Mountain View, Kaliforni. SETI është një organizatë jofitimprurëse që eksploron tema të tilla si shkenca planetare, origjina e jetës dhe inteligjenca jashtëtokësore.

Studimi sugjeron se një hënë e humbur u përplas me Titanin, duke u bashkuar me të dhe duke ndryshuar dinamikën e gjithë sistemit të Saturnit. Nga kjo përplasje mund të ketë lindur edhe Hyperion, një nga hënat më të çuditshme me formë jo të rregullt.

Përplasja që mund të ketë ndryshuar Saturnin/ Si u krijua

Një pamje me ngjyra të rreme e hënës Hyperion të Saturnit, e marrë gjatë fluturimit të Cassini-t në shtator 2005.

Një hënë shtesë "shpjegon gjithçka"

Studiuesit gjetën shenja treguese të një përplasjeje të lashtë në pjerrësinë e Saturnit, e cila bëhet e qartë nga unazat e tij, pjerrësia e të cilave është në një kënd prej 26.7 gradësh krahasuar me planin në të cilin orbiton diellin.

Përpara misionit të Cassini-t, astronomët besonin se shqetësimet gravitacionale të shkaktuara nga orbita e Neptunit fqinj shkaktonin animin e Saturnit me kalimin e kohës.

Unazat e Saturnit janë të pjerrëta rreth 26.7 gradë në krahasim me planin orbital të planetit.

Megjithatë, të dhënat e Cassini treguan se dy planetët nuk janë saktësisht në sinkron, duke treguar për një element që mungon. Në vitin 2022, astronomët sugjeruan se një hënë e humbur, të cilën e quajtën Chrysalis, ishte një shpjegim i mundshëm për pjerrësinë aktuale të Saturnit. Dikur ajo orbitonte planetin, për miliarda vjet, duke kontribuar në rezonancën e Saturnit me Neptunin, por rreth 160 milionë vjet më parë hëna iu afrua shumë Saturnit dhe u nda nga njëra-tjetra në një ngjarje që krijoi unazat e planetit dhe ndryshoi pjerrësinë e tij.

Me fjalë të tjera, graviteti dhe masa e hënës së humbur i mbajtën Saturnin dhe Neptunin në sinkron, dhe vetëm zhdukja e tij shpjegon pse ata tani janë paksa të çorientuar.

Nëse përplasja krijoi edhe Hiperionin në formën e tij aktuale - një shkëmb më të vogël, të rrëzuar dhe me formë të deformuar - kjo do të shpjegonte pse orbita e tij është e lidhur me atë të Titanit. Por mbetet e paqartë, nëse Hiperioni është një fragment i pararendësit të Titanit apo i hënës së humbur që u bashkua me të.

Sipas studimit , unazat e Saturnit mund të jenë formuar qindra miliona vjet pas ngjarjes. Orbita në zgjerim e Titanit ndërveproi me disa nga hënat e brendshme të Saturnit, duke i shqetësuar ato deri në atë pikë sa i bëri të përplaseshin me njëra-tjetrën. Disa nga mbeturinat që rezultuan mbijetuan si unaza.

Mënyra më e mirë për të testuar teorinë është përdorimi i Dragonfly të NASA-s — një anije kozmike me motor bërthamor, me madhësinë e një makine, që do të fluturojë mbi sipërfaqen e Titanit dhe do të ulet në vende të ndryshme për të mbledhur dhe analizuar mostra me instrumentet e saj në bord. Aktualisht është planifikuar të niset në vitin 2028 për të mbërritur në Titan deri në fund të vitit 2034.

"Dragonfly", e parë këtu në konceptin e një artisti, do të jetë në gjendje të ulet në sipërfaqen e Titanit.

"Është e komplikuar"

Evolucioni i hënave në sistemin e Saturnit dhe origjina e unazave janë enigma interesante që i kanë intriguar shkencëtarët, tha Linda Spilker, një studiuese e lartë dhe shkencëtare planetare në Laboratorin e Propulsionit me Avion të NASA-s, e cila nuk ishte e përfshirë në studim.

“Unazat mund të jenë vetëm disa qindra milionë vjet të reja, ose mund të jenë formuar në të njëjtën kohë me Saturnin. Ky studim ofron prova bindëse për formimin e unazave të Hyperionit dhe Saturnit shumë kohë pas formimit të Saturnit”, tha Spilker në një email.

Saturni dhe satelitët e tij rrotullohen dhe orbitojnë me një shumëllojshmëri rrahjesh dhe rezonancash, sipas William B. Hubbard, profesor i shkencave planetare në Universitetin e Arizonës, i cili gjithashtu nuk ishte pjesë e hulumtimit.

“Saturni lëkundet si një tornado në një frekuencë që është dyshueshëm afër një frekuence bazë të sistemit diellor, por nuk është plotësisht në sinkron, duke sugjeruar se mund të ketë ndodhur një lloj ndërprerjeje relativisht e kohëve të fundit. Një studim i vitit 2022 propozoi që ekzistonte një satelit i zhdukur, i quajtur Chrysalis, përgjegjës për formimin e unazave, por probabiliteti i një ngjarjeje të tillë ishte zhgënjyeshëm i ulët”, shpjegoi Hubbard në një email.

Një pamje e Titanit nga Cassini, me diellin që ndriçon detet e polit verior të hënës.

Skenari i propozuar nga Cuk dhe kolegët e tij ofron një sekuencë të ndërlikuar, por shumë të besueshme ngjarjesh që shpjegon sistemin e Saturnit siç e shohin shkencëtarët sot, sipas Carl Murray, një profesor i matematikës dhe astronomisë në Universitetin Queen Mary të Londrës. Murray nuk ishte i përfshirë në punë, por ishte anëtar i ekipit Cassini.

Astronomët dyshonin prej kohësh se sistemi i Saturnit kishte evoluar që nga formimi i tij, por detajimi i shkallës së ndryshimit kishte qenë gjithmonë një problem, vuri në dukje ai në një email.

Një nga shumë trashëgimitë e 13 viteve të matjeve të detajuara të Cassini-t, të kombinuara me të dhëna historike, ka qenë zbulimi se orbita e Titanit po zgjerohet shumë më shpejt nga sa pritej, u shpreh Murray.

“Sistemi i Saturnit është një parajsë për dinamikët me marrëdhënie të shumta numerike - të quajtura rezonanca - midis periudhave orbitale të çifteve të hënave të tij. 'Është i ndërlikuar' është një përshkrim i drejtë i të gjitha këtyre marrëdhënieve dinamike gjatë 400 milion viteve të fundit, por autorët e identifikojnë rolin e Titanit si çelësin për kuptimin tonë të sistemit të Saturnit.” /CNN