E fundit!

16:59 Aktualitet

Dritan Prençi, kasaphanë me dosjen e inceneratorit të Tiranës

Avokatja Adriana Kalaja e ka cilësuar si kasaphanë punën e...

Mbi cilën shqisë mbështeten më shumë njerëzit për mbijetesë?

22 Nëntor 2020, 13:41, Blog CNA

Ndaluni një moment dhe pikturoni një banane në mendjen tuaj. Kjo gjë ishte ndoshta shumë e lehtë, dhe shumica prej nesh me siguri do ta përshkruanin imazhin si të ishte mjaft i gjallë. Tani përpiquni të imagjinoni aromën e një bananeje.

Shanset janë, që të ndiheni më pak të sigurt në aftësinë tuaj për të imagjinuar dhe përshkruar si duhet aromën saj. Aristoteli propozoi në shekullin IV Para Krishtit hierarkinë e shqisave. Renditja e tij u bazua mbi shqisat që ishin më të rëndësishme për njerëzit, dhe që përdoreshin për mbijetesën e tyre në këtë botë.

Shqisa e parë ishte shikimi, e pasuar nga dëgjimi, nuhatja, shijimi dhe më pas prekja. Shikimi dhe dëgjimi, na japin mundësi të kuptojmë gjërat nga një distancë. Ndaj cilësoheshin kritike për mbijetesën, ndërsa shija dhe prekja kërkojnë kontakt. Nuhatja renditet diku në mes.

Për shekuj me radhë, shumë shkencëtarë dhe filozofë të tjerë e pranuan hierarkinë e Aristotelit. Nuk është e lehtë të përcaktosh rëndësinë e një shqise, dhe lëre më pastaj të gjesh mënyra shkencore për t`a renditur atë. Dhe hierarkia e mendimtarit të madh duket se kishte kuptim.

Gjithsesi, studiuesit modernë kanë nisur të zbulojnë se rëndësia që i kushtojmë secilës prej shqisave tona, nuk është dhe aq universale sa mund të kemi menduar. Bashkë me biologjinë dhe evolucionin, kulturat, zakonet dhe mjediset tona të ndara, mund të ndikojnë mbi shqisën tek e cila mbështeten njerëzit për të marrë informacion në lidhje me mjedisin e tyre.

Disa shkencëtarë, e studiojnë çështjen duke vlerësuar se sa hapësirë ??i kushton truri përpunimit të secilës shqisë. Për shembull, shikimi zë rreth një të tretën e trurit, ndërsa nuhatja zë relativisht pak peshë, ose vetëm 0.01 për qind të lëndës trunore tek njerëzit.

Deri më tani, duket se hierarkia antike e Aristotelit mund të mbetet në fuqi, megjithëse

kemi akoma shumë për të mësuar mbi mënyrën se si truri ynë e percepton botën e jashtme. Sigurisht, ne mund t?i stërvitim shqisat tona të performojnë ndryshe, dhe ky trajnim të reflektohet në burimet që truri ynë u kushton shqisave të përfshira.

?Për shembull, nëse vizualizoni trurin e pianistëve, ju mund të shihni se gishtat e tyre kanë një përfaqësim më të madh në tru sesa ata që nuk i bien pianos?- thotë Mark Ernst, një mjek i kthyer në psikolog konjitiv në Universitetin e Ulmit në Gjermani.

Edhe duke përdorur kriteret e Aristotelit se sa mbështetemi tek secila shqisë për mbijetesë, renditja e tij origjinale mund të mos qëndrojë. Në botën e sotme, të qenit i verbër nuk e vë zakonisht jetën në rrezik në shkallën që mund të ishte shekuj më parë. Nga ana tjetër, thotë Ernst, nuk ka në thelb asgjë pa ndjenjën e prekjes, dhe arsyeja është se nuk mund të mbijetosh pa ndjenjën e prekjes?.

Kohët e fundit, është shfaqur një strategji tjetër e renditjes së shqisave:analizimi i gjuhës. Asifa Maxhid, psikologe që studion gjuhën në Universitetin e Jorkut në Britani, thotë se një nga arsyet pse hierarkia e Aristotelit i ka rezistuar debatit shkencor për kaq shumë kohë, është sepse gjuha angleze duket se e konfirmon këtë gjë.

?Ne kemi një fjalor shumë më të gjerë për të përshkruar gjërat që shohim, si ngjyrat dhe format, sesa për të përshkruar gjërat që nuhasim apo shijojmë?- thotë ajo. Disa vjet më parë është tentuar të studiohet nëse kjo ishte e vërtetë edhe për gjuhë të tjera.

Për shembull, Ted Gibson, psikolog në Instutin e Teknolgjisë në Masaçusets, që studion se si komunitetet e largëta fisnore e përdorin gjuhën për të përshkruar ngjyrat, thotë se disa fise kanë vetëm disa fjalë për të përshkruar të bardhën, të zezën dhe të kuqen.

Dhe kjo jo sepse ata nuk mund të shohin më shumë ngjyra, por mendon ai, pasi ata kanë më pak nevojë për të folur mbi to. ?Ata shohin të njëjtat gjëra si ne – të njëjtin perëndim të diellit, të njëjtin spektër të madh ngjyrash. Por ata thjesht nuk kanë nevojë ose duan të flasin mbi këtë ashtu si ne. Ndoshta, arsyeja është se ata nuk kanë shumë palë objekte të cilat janë identike përveç ngjyrës. Në kulturat e industrializuara, ne kemi mallra të industrializuara të cilat janë identike përveç ngjyrës?- thotë Gibson.

Në vend të nuancave të rastit tek kultura veçanërisht unike (si komunitetet fisnore) Maxhid zbuloi se nga 20 gjuhët që hulumtoi, anglishtja ishte e vetmja që përputhej me hierarkinë e shqisave. 19 gjuhët e tjera – që përfshinin 3 lloje të ndryshme të gjuhës së shenjave – secila sugjeroi hierarki të ndryshme./ Përshtati në shqip CNA.al