E fundit!

12:44 POLITICS

Skana nails Gjonin: The part-time MP whose heart cries for Mirdita is distorting reality

Deputy Minister of Defense, Pranvera Skana, has responded ...

The silent epidemic, one in two Albanians dies from heart disease

2026-07-18 09:03:00, Sociale CNA

Systematically in the last 15 years, circulatory system disorders are responsible for more than 53% of deaths in the country, a figure almost 76% higher than the European average. Heart attacks and ischemia are increasingly occurring in young people. Doctors and health experts say that circulatory diseases are becoming a silent epidemic. They blame a sedentary lifestyle and a diet rich in salt and fat, as well as the lack of a culture of prevention. The lack of infrastructure with doctors and equipment has also increased mortality in small municipalities, especially in the North. How Europe reduced mortality from heart disease and what Albania should do.

Heart problems have become a major health obstacle in Albania, but also an ever-increasing cost to society and the economy. Over half of the deaths in our country come from cardiovascular diseases.

In 2024, out of 21,102 total deaths recorded, 11,694 were due to the circulatory system, accounting for 53% of the total.

Compared to Europe, the difference is high, as the group of diseases related to the heart and blood circulation causes about 30% of the loss of life.

While developed Western countries, such as France or Denmark, have managed to reduce this ratio to around 21% through rigorous preventive policies, Albania continues to register an increase in this phenomenon, with one in two people dying from cardiac pathology and stroke. The large gap of almost 20 percentage points with the European average shows that our country is still in a deep health transition, where chronic non-communicable diseases are gaining ground at high rates.

The main cause of the dominance of loss of life due to cardiac problems is directly related to lifestyle and the lack of a sustainable culture of prevention, where periodic medical check-ups are still not considered a routine necessity for the average citizen, says cardiologist Erviola Lleshi.

Recent studies by Public Health experts (Amarilda Hysenshahaj, Bajram Dedja, Alban Ylli, Alba Merdani, Dorina Toçi) show that major losses from cardiovascular problems occur due to failure to receive timely diagnosis.

Heart problems are discovered at very advanced stages or only when the patient suffers an acute stroke, making treatment more difficult and often impossible.

Experts Hysenshahaj, Dedja, Ylli, Merdani and Toçi note that, in addition to the lack of systematic check-ups, risk factors such as mass smoking, high levels of socio-economic stress and a traditional diet that leans towards excess fat and salt, are gradually destroying the vascular health of the population.

They noted that the situation is further aggravated by the aging of the population, which naturally increases the number of people at risk of cardiac complications, but what remains worrying is the decrease in the average age of people who suffer heart attacks.

From an economic point of view, the high mortality rate has very high costs, as it often hits age groups that are still at the peak of productivity, creating a heavy burden on families and social security schemes. In 2024, the Health Insurance Fund allocated about 4.5 billion lek (about 47 million euros) for the reimbursement of medications that treat circulatory diseases and the financing of surgical intervention packages.

The North most affected

Even within Albania, there are large differences in the spread of cerebrovascular diseases. According to official INSTAT data, the northern regions are most affected.

Of the 12 regions of the country, Kukës leads, where 62.48% of total losses in 2024 were from the circulatory system, followed by Shkodra with 60.73%, Lezha 58.2%, Dibra with 58%, which have much higher levels of cerebrovascular mortality compared to the South, especially Gjirokastra (31.34%).

The Berat and Tirana regions have higher mortality rates than the national average at 57.6% each. The Fier region also remains above average, recording a rate of 55.35% of cerebrovascular deaths in relation to total deaths.

On the other hand, the regions that present a more moderate situation start with Vlora, which drops to 49%. This downward trend continues with Korça at 46.4%, Elbasan at 46.1% and Durrës at 44.70%. The biggest difference is made by the Gjirokastra Region, which results in the lowest cerebrovascular mortality in the country, with only 31.3%, a figure almost half the rate observed in Kukës or Shkodra.

Data shows that while Tirana has the largest volume of cases due to population, the specific weight of these diseases is significantly more alarming in the northern regions of the country.

Dr. Erviola Lleshi, a cardiologist in primary care in Tirana, believes that one of the main elements remains dietary tradition. The northern regions tend towards a diet based on higher levels of animal protein, saturated fat and salt, which are direct risk factors for hypertension and stroke. In contrast, the south of Albania, influenced by the Mediterranean climate, has a greater access to olive oil, citrus fruits and vegetables, which are known to protect the cardiovascular system.

Zonat e thella të Veriut përballen edhe me vështirësi në qasjen e shpejtë në qendrat e specializuara të traumës apo njësitë e goditjeve në tru. Për sëmundjet cerebrovaskulare, koha është faktor kryesor për të shpëtuar jetën.

Gjithashtu, kultura e kontrolleve periodike tenton të jetë më e ulët në zonat me vështirësi ekonomike, duke bërë që tensioni i lartë apo problemet e tjera të diagnostikohen vetëm kur është tepër vonë, thotë znj. Lleshi.

Fatalitetet nga zemra dhe truri, gjysma në moshën mbi 80 vjeç

Të dhënat mbi vdekshmërinë nga sëmundjet e aparatit të qarkullimit të gjakut kanë ardhur në rritje nga 10,984 në vitin 2014 në 11,694 raste në vitin 2024. Ekspertët e Institutit të Shëndetit Publik, që grumbullon të dhëna për shëndetin, kanë gjetur një trend rritës në skajet e piramidës moshore, ku peshën kryesore të mortalitetit e mban popullsia mbi 80 vjeç.

Kjo kategori ka pësuar rritjen më të madhe ndërmjet viteve 2014 dhe 2024, duke u zgjeruar me mbi 600 raste ose 13.2% dhe duke u konfirmuar si grupi më i rrezikuar, i cili përbën pothuajse gjysmën e totalit të vdekjeve të regjistruara si cerebrovaskulare.

Grupmosha nën 19 vjeç ka shënuar rënie pozitive të vdekshmërisë, duke u reduktuar nga 90 në vitin 2014 në 56 raste në 2024, kryesisht nga sukseset e ndërhyrjeve në zemër në moshat fëminore. Ndërkohë, te moshat e mesme dhe ato aktive, tendenca mbetet në rritje.

Konkretisht, grupmosha 20-44 kishte 194 fatalitete në vitin 2024 nga 187 në vitin 2014. Teksa edhe grupmosha 45-64 vjeç ka shënuar rritje të vdekshmërisë me 5.8% ndërmjet viteve 2014 dhe 2024.

Kategoria 65-79 vjeç është e vetmja që ka treguar qëndrueshmëri gati të plotë, me ulje të papërfillshme prej vetëm 12 rastesh. Të dhënat sugjerojnë se sfidat kryesore të shëndetit publik mbeten të lidhura ngushtë me moshimin e popullsisë dhe trajtimin e patologjive te moshat e thyera.

Përqendrimi i lartë i vdekjeve nga sëmundjet cerebrovaskulare në moshat mbi 80 vjeç tregon gjithashtu rritje të jetëgjatësisë krahasuar me dekadat e kaluara, duke e zhvendosur barrën kryesore të sistemit shëndetësor drejt kujdesit paliativ dhe gjeriatrik.

Sëmundja zbret në moshat e reja

Sëmundjet cerebrovaskulare po shfaqen gjithnjë e më herët, fakt që vërtetohet se humbjet në grupmoshën 45-64 vjeç janë rritur me 5.8% ndërmjet viteve 2014 dhe 2024. Kardiologia Lleshi pohoi se tensioni i lartë i gjakut i patrajtuar, duhanpirja dhe stresi kronik janë faktorë që shkaktojnë dëmtime të enëve të gjakut.

Te kjo grupmoshë, një goditje në tru ka pasoja fatale më të larta nëse kombinohet me mungesën e ekzaminimeve parandaluese, tha ajo.

Mjekët shpjegojnë se sëmundjet cerebrovaskulare rrallë vijnë të izoluara. Rritja e rasteve te moshat 20-64 vjeç është si pasojë e prevalencës më të lartë të faktorëve të rrezikut si hipertensioni arterial, diabeti dhe obeziteti, të cilat shpesh mbeten të padiagnostikuara ose të patrajtuara siç duhet te personat nën 65 vjeç.

Te moshat e mesme (45-64 vjeç), stili i jetesës luan rol përcaktues. Dieta e pasur me kripë dhe yndyra të procesuara, mungesa e aktivitetit fizik dhe konsumi i lartë i duhanit e alkoolit po dëmtojnë shëndetin vaskular në mënyrë të parakohshme, tha zonja Lleshi.

Një faktor tjetër kritik është stresi kronik, veçanërisht ai i lidhur me punën dhe pasigurinë ekonomike, i cili ndikon drejtpërdrejt në rritjen e presionit të gjakut dhe rrezikun për hemorragji cerebrale apo ishemi. Po ashtu, ndryshimet mjedisore, si ndotja e lartë e ajrit në zonat urbane, janë identifikuar vitet e fundit si shkaktarë të rëndësishëm të inflamacioneve që dëmtojnë enët e gjakut, tha mjekja.

Shumë individë të moshave 20-44 vjeç priren t’i shpërfillin shenjat e para, duke menduar se janë shumë të rinj për t’u prekur nga goditjet në tru, çka çon në humbjen e asaj që mjekësia e quan momenti i artë për ndërhyrje shpëtuese.

Ekspertët këshillojnë që kjo rritje e vdekshmërisë reflekton gjithashtu nevojën për një sistem parësor më të fortë, i cili duhet të fokusohet te parandalimi dhe depistimi i hershëm përpara se sëmundja të arrijë në fazë kritike.

Mësimet që vijnë nga Europa

Vendet e zhvilluara të Europës kanë arritur të ulin ndjeshëm shkallën e vdekshmërisë nga sëmundjet e qarkullimit të gjakut përmes politikave të shëndetit publik, avancimeve teknologjike dhe ndryshimeve rrënjësore në stilin e jetesës së popullatës.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, një ndër shtyllat kryesore ka qenë kontrolli i faktorëve të rrezikut, ku legjislacioni i rreptë kundër duhanpirjes në ambiente publike dhe rritja e taksave mbi produktet e duhanit kanë dhënë rezultate të menjëhershme në uljen e rasteve të infarkteve akute.

Shtetet e BE-së kanë zbatuar programe kombëtare për monitorimin e tensionit arterial dhe kolesterolit, duke e zhvendosur fokusin nga trajtimi i krizave te parandalimi i hershëm përmes mjekësisë familjare dhe përdorimit të gjerë të statinave dhe medikamenteve për tensionin e lartë.

Një nga shembujt më të mirë të transformimit shëndetësor në Bashkimin Europian është Finlanda, e cila shërben si model se si politikat shtetërore mund të ndryshojnë fatin e një popullsie. Në vitet ’70, Finlanda kishte shkallën më të lartë të vdekshmërisë nga aksidentet cerebrovaskulare në botë, por përmes një nisme të njohur si “Projekti i Karelias Veriore”, ata arritën ta ulin këtë shifër me mbi 80%.

Ky sukses u bazua në zbatimin e disa masave, që nisën përmes ndërhyrjeve në industrinë ushqimore. Shteti finlandez zëvendësoi subvencionet për gjalpin dhe qumështin me yndyrë të lartë me subvencione për vajin e rrepës dhe frutat e pyllit, duke detyruar pothuajse çdo prodhues buke dhe mishi të ulte nivelin e kripës në produktet e tyre.

Përveç shembullit finlandez, Bashkimi Europian si tërësi ka zbatuar masa strukturore që lidhen me momentet kritike të trajtimit të goditjeve në tru. Një nga masat më konkrete është standardizimi i Njësive të Specializuara të Goditjeve.

Në vende si Gjermania dhe Austria, është bërë e detyrueshme që pacienti të mos dërgohet në një reanimacion të përgjithshëm, por në një repart ku mjekët dhe infermierët janë të trajnuar vetëm për ishemitë cerebrale.

Këto njësi përdorin teknologjinë e tele-mjekësisë (Telestroke), ku përmes videove “live”, neurologët më të mirë udhëzojnë mjekët në spitale të vogla rajonale për të kryer trombolizën me medikamente brenda kohës së “artë” prej 4.5 orësh.

Së fundmi, vende si Franca dhe Belgjika kanë implementuar sisteme vizuale si Nutri-Score, i cili i klasifikon ushqimet me ngjyra nga e gjelbra tek e kuqja drejtpërdrejt në paketim. Kjo masë ka pasur një efekt të jashtëzakonshëm në ndërgjegjësimin e konsumatorëve për yndyrat dhe kripën, të cilat janë shkaktarët kryesorë të hipertensionit.

Po ashtu, BE-ja po financon programe masive për zëvendësimin e duhanit përmes aplikacioneve falas të stërvitjes dhe mbulimit total të kostove për produktet zëvendësuese të nikotinës, duke e trajtuar duhanpirjen si një sëmundje që kërkon ndihmë financiare dhe jo thjesht si një ves vullnetar.

Çfarë i mungon Shqipërisë

Ndonëse ka pasur përmirësime në infrastrukturën spitalore, vendi ende vuan nga mungesa e një rrjeti të gjerë të kardiologjisë invazive që mbulon në mënyrë të barabartë të gjithë territorin, duke bërë që koha e artë prej 4.5 orësh për trajtimin e infarkteve të humbet shpesh për shkak të distancave dhe logjistikës së transportit urgjent, pohojnë ekspertët e shëndetësisë.

Kjo shoqërohet edhe me një fragmentim të mjekësisë familjare, ku check-up-et dhe monitorimi i vazhdueshëm i tensionit apo kolesterolit nuk arrijnë ende të jenë në masën që do të frenonin rastet fatale përpara se ato të bëhen urgjenca.

Megjithëse ligjet ekzistojnë, kontrolli mbi cilësinë e ushqimeve të përpunuara, kripën dhe yndyrat dhe zbatimi i ligjit kundër duhanpirjes në ambiente të mbyllura mbeten sfiduese në krahasim me vendet e BE-së, pohoi zonja Lleshi.

Gjithashtu, Shqipëria ka nevojë për regjistra kombëtarë të të dhënave shëndetësore më të sofistikuar dhe të digjitalizuar, të cilët do të lejonin një analizë të saktë të incidencës sipas grupmoshave dhe rajoneve, duke bërë që burimet financiare të shpërndahen aty ku nevoja është më urgjente dhe ku ndikimi në uljen e vdekshmërisë do të ishte më i lartë.

Mungesa e personelit mjekësor të specializuar është një nga pikat më kritike që pengon arritjen e standardeve europiane në trajtimin e këtyre sëmundjeve në Shqipëri. Shpërndarja e tyre është jashtëzakonisht e pabarabartë, me një përqendrim të lartë në Tiranë dhe mungesë të theksuar në rrethe.

Kjo krijon një situatë ku shumë pacientë në zonat rurale apo qytetet e vogla nuk kanë akses të menjëhershëm te kardiologu, duke rritur rrezikun që simptomat fillestare të neglizhohen ose të trajtohen me vonesë.

Përveç shpërndarjes gjeografike, sistemi përballet me rrjedhjen e trurit, ku mjekë të kualifikuar dhe infermierë të specializuar emigrojnë drejt vendeve të zhvilluara, si Gjermania apo Italia. Kjo mungesë nuk ndihet vetëm te numri i kardiologëve, por edhe te personeli mbështetës që duhet të menaxhojë teknologjinë e lartë dhe kujdesin post-operator.

Pa një numër të mjaftueshëm specialistësh, që mund të operojnë në rrjetin e kardiologjisë invazive 24 orë në 7 ditë, në të gjithë vendin, investimet në aparatura mbeten pjesërisht të pashfrytëzuara, duke e lënë peshën e përballjes me sëmundjet e qarkullimit të gjakut kryesisht mbi mjekësinë terciare në kryeqytet.

Çfarë duhet të ndryshojë

Për të ndryshuar trendin në rritje të sëmundjeve të qarkullimit të gjakut, nuk mjafton vetëm përmirësimi i pajisjeve spitalore apo numri i operacioneve kirurgjikale, por nevojitet riorientimi rrënjësor i strategjive shtetërore drejt edukimit shëndetësor.

Është e domosdoshme që të nxitet ndërgjegjësimi masiv mbi rëndësinë e aktivitetit fizik dhe menaxhimin e hipertensionit, i cili shpesh quhet vrasësi i heshtur në Shqipëri për shkak se mbetet i patrajtuar për vite me radhë, thotë studimi i ekspertëve të Institutit të Shëndetit Publik (Hysenshahaj, Dedja, Ylli, Merdani dhe Toçi).

Sipas tyre, edukimi duhet nisur që nga bankat e shkollës e deri te politikat e rrepta të sigurisë ushqimore. Vetëm duke ndërtuar një sistem ku parandalimi vjen përpara kurimit, Shqipëria do të mund të nisë procesin e gjatë dhe të vështirë të uljes së këtij raporti vdekshmërie, tha kardiologia Lleshi.

Zakonisht në Shqipëri, problemet me zemrën zbulohen vetëm kur gjendja bëhet shumë e rëndë ose pas një krize të papritur; kjo i vështirëson shumë mundësinë për t’u shëruar, tha doktoresha.

Sipas të dhënave nga Urdhri i Mjekut, në Shqipëri ka gjithsej 267 mjekë kardiologë. Përveçse ata janë të pakët në raport me nevojat, janë të përqendruar në Tiranë dhe në qendrën e vendit, teksa bashki të vogla si Tropoja dhe të tjera nuk kanë mjekë të tillë. Në bashki me terrene të thyera ku mungon mjeku kardiolog, mundësia për të përballuar urgjencat është e pamundur.

Nëse marrim shifrën prej 267 kardiologësh për rreth 2.4 milionë banorë, Shqipëria llogarit afërsisht 111 kardiologë për 1 milion banorë. Kjo shifër e rendit Shqipërinë në një nivel të ngjashëm me mesataren e vendeve me të ardhura të mesme, e cila sipas Atlasit të Shoqatës Europiane të Kardiologjisë (ESC) për vitin 2024-2025 është rreth 93.4 kardiologë për 1 milion banorë, por e lë shumë pas vendeve me të ardhura të larta.

Greqia mban rekordin europian me rreth 316 kardiologë për 1 milion banorë, e ndjekur nga Italia me 266 dhe Bullgaria, me rreth 215.

Even countries like Hungary, with 138 cardiologists per 1 million inhabitants, stand significantly higher than Albania. In the region, Serbia counts around 98 cardiologists, while Montenegro around 84, which shows that Albania, although it has a total number that may seem comparable to some countries, faces a much greater challenge due to its high mortality rate from heart disease, which is among the highest in Europe.

But still, doctors say that raising awareness among the population about changing lifestyles and not consuming salt is a very powerful prevention tool./ Monitor