Vangjel Toci babai i arkeologjisë durrsake si kujtesë për kryebashkiakun Dako

26 Janar 2018, 14:16, Aktualitet CNA

Vangjel Toci lindi më 11 tetor 1920 dhe ndërroi jetë në 27 janar 1999. Vangjeli nuk ishte thjesht babai i arkeologjisë durrsake por një figurë me vlera poliedrike, një shkencëtar i rangut europian dhe njëkohësisht atdhetar i flaktë.

Vangjeli në sajë të puënës së palodhur, dijeve të thelluara shkencore, kurajos civile dhe atdhedashurisë së pikatur arriti t?i ?dhurojë? Durrësit vpera e monumente me të cilat krenohen durrskët sot e padyshim edhe nesër. Në vitin 1945, kur Toci themeloi bibliotekën e qytetit, partizanët injorantë të zbritur nga malet njëlloj si SA-të gjermane 10-11 vite më parë digjnin librat se janë helme të fashizmit. Atëhere Vangjeli e kishte triskën e bukës 800 gramë në ditë dhe ?këshilltari? jugosllav një ish bari derrash nga Shumadija i sugjeronte Naxhije Dumit te Kultura Popullore se Durrësit nuk ka c?i duhet salltaneti i një biblioteke. Në vitin 1947, pasi gjeneralët e kolonelët Balluku-Dume ia pushkatuan pa gjyq e pa faj thjesht me akuzën e antijugosllavizmit Markun, vëllain ish partizan e guerrilas bashkë me dy durrsakë të tjerë, Vangjeli zbuloi mozaikun e mrekullueshëm me motive të Hypokampfit (kalit të detit). Në mars 1951 Vangjeli më në fund e bindi administratën e kohës për të krijuar në Durrës Muzeun Arkeologjik. Në vitin 1959 rizbulon bazuar në shënimet e arkeologut austriak Prashniker mozaikun 2300 vjecar me vlera unike të quajtur ?Bukuroshja e Durrësit?. Ky mozaik sot zbukuron Muzeun Kombëtar Tiranë. Këmbëngulja e Tocit bëri që të zhvendosej pakëz e të modifikohej projekti i ndërtimit të Teatrit ?Aleksandër Moisiu? për të mbrojtur e shndërruar në objekt të vizitueshëm ?Termat Romake? (banjot). Në vitin 1966 nën udhëheqjen e Vangjelit dhe sipas bindjeve shkencore të tijat, i vëllai Ilia (edhe ky arkeolog veteran) dhe të tjerë arkeologë durrsakë filluan zbulimin e amfiteatrit të qytetit, më i madhi në Ballkan.

Vangjeli me të drejtë mund të konsiderohet si ?nuni? i qindra mijëra shqiptarëve në Shqipëri, Ballkan e diasporë, sepse ai pas rreth 20 vjet gërmimesh arkeologjike në nekropolin (varrezat antike) të Durrësit përpiloi një listë me mbi 300 emra tipikë ilirë duke i evidentuar ato nga emrat në stelat (gurët) e varreve. Të tillë emra shqiptarët në tokat e pushtuara ua vinin fëmijëve edhe si gjest rezistence ndaj pushtuesve sllavë. Pikërisht një vepër e tillë patriotike d.m.th. dëshmija me fakte për një popullatë ilire të qenësishme në Dyrahun dhe Dyrrakiumin grek antik e romak i siguroi atij jo vetëm mërinë e historianëve dhe arkeologëve grekë e serbë (jugosllavë), por edhe zilinë e kolegëve mediokër, por komunistë të devotshëm shqiptarë!

Vangjel Toci duke shfrytëzuar maninë e diktatorit Hoxha për t?u hequr si oksidental i kulturuar dhe madje patriot, e bindi atë të investonte shuma jo të vogla për të kryer gërmime të shumta e të vështira arkeologjike në Durrës. Këto investime të kombinuara me guximin shkencor dhe këmbënguljen e Vangjel Tocit bënë, që arkeologjisë durrsake dhe asaj shqiptare t?i shtoheshin zbulime fantastike.

Vangjel Toci me 4 gjuhë të huaja të gjalla e të vdekura, me arsim mjekësie ne Itali, të pa përfunduar për shkak të Luftës së Dytë Botërore ishte pikë referimi për arkeologët e huaj nga Italia në Spanjë, nga Gjermania në ShBA, nga Luksemburgu në Japoni, nga arkeologët e Universiteti të Zagrebit në ata të Universitetit Upsala në Suedi. Vangjeli mbajtës i Cmimit të Republikës, arkeolog me dije të thella me prestigj të paktën europian ndërroi jetë i varfër në apartamentin modest, ndërsa i la Durrësit dhe Shqipërisë një pasuri të jashtëzakonshme materialesh e zbulimesh arkeologjike.

Skulptori Kërtusha

Durrësi dhe politika durrsake ka bërë pak për ta nderuar pas vdekjes Vangjel Tocin ashtu sic aparatshikë e mediokër ziliqarë të kohës së komunizmit bënë cmos për t?ia penguar punën shkencore e për ta nxjerrë sa më shpejt në pension në të gjallë të tij. Fatmirësisht skulptori Qazim Kërtusha ka përfunduar një porteret të Vangjel Tocit në allci. Skulptori Kërtusha i bën apel qytetarisë durrsake dhe pushtetit lokal, që të sigurohen fonde (minimale) për ta derdhur veprën në allci si edhe për të përcaktuar vendin, ku do vendoset ajo në Durrës.

Kryebashkiaku Dako

Që në vitin 2007, kur kandidati humbës Teliti hodhi parrullën Gjush-Betoni e deri më sot (me 3 mandate rradhazi të fituara thellë e më thellë), kryebashkiakut Dako nuk i është ndarë apelativi ?betoni?. Me anë këtij shkrimi publikisht i bëj thirrje Vangjush Dakos jo vetëm si kryebashkiak, por edhe si durrsak, që ta financojë nga xhepi i tij, nga buxheti i Kompanisë ?3D? derdhjen në bronz të portretit të Vangjel Tocit. I kujtoj lexuesve se kam qenë personalisht dëshmitar me dhjetra herë, kur Dako para gazetarëve dhe në prezencë të miqve të huaj (gjeneralë e admiralë, kryeparlamentarë, kryeministra, ministra, diplomatë, miliarderë, sheikë e princër, artistë e regjizorë, shkencëtarë e këngëtarë të huaj u është mburrur me të drejtë për pasuritë arkeologjike të Durrësit, për amfiteatrin, për mozaikët, për muzeun arkeologjik etj. etj. Në zbulimin e shumicës dërrmuese të këtyre pasurive arkeologjike është dora, mendja dhe guximi profesionale qytetar i Vangjel Tocit. Ka ardhur dita , që një portret në bronz i arkeologut të madh Vangjel Toci të zbukurojë fasadën e Muzeut Arkeologjik Durrës. Me një veprim të tillë e me një financim prej vetëm pak mijëra eurosh kryebashkiaku Dako ndoshta mund të arrijë transformimin nga Gjush-Betoni, në Dako mecenat të kulturës durrsake!/ GJERGJ THANASI