E fundit!

08:16 ECONOMY

Regional isolation, 22% of Balkan citizens do not travel to neighbors at all

Despite years of efforts at regional cooperation and free ...

Fear, humiliation, hope

2025-11-12 13:44:00, Opinione Ditmir Bushati

Fear, humiliation, hope
As I was reading the European Commission’s annual reports on the countries aiming to join the EU, along with the communiqué on the enlargement process, I was reminded of the great storyteller and tireless literary master Gabriel Garcia Marquez, who, in an interview, once said: “Ultimately, literature is nothing more than carpentry. Writing something is almost as difficult as making a table. With both you are working with reality, a material as strong as wood. Both are full of tricks and techniques. Essentially, there is very little magic involved and a lot of hard work.”

Although the European Commission reports are far from being literature or carpentry, the same logic applies to them. Their content aims to find the right balance between reflecting the reality in the countries aiming for membership and encouraging them to continue with the reform process. At the same time, it is important for the European Commission to maintain credibility in relation to European taxpayers, but also to the citizens of the countries aspiring to EU membership, all the more so when it is known that for more than two decades the enlargement policy, although widely accepted as one of the most successful policies of the EU, has not produced tangible results for the countries of the Western Balkans.

For the security environment that Europe is facing, as a result of the Russian aggression in Ukraine, the European Commission has been trying for the last two years to present enlargement as a key geopolitical tool for the EU to convince, first of all, the EU member states that through it it is possible to respond to some of the challenges that Europe is facing. On the other hand, the member states have created the opportunity for the European Commission to keep the hope of membership alive, through symbolic acts that are reflected in the recognition of the membership perspective for Ukraine and Moldova, the faster pace of opening the negotiation chapters with Albania, and the closing of some chapters with Montenegro.

In her State of the Union address in September this year, the President of the European Commission spoke of the "future reunification of Europe" and described an enlarged EU with the Western Balkans, Ukraine and Moldova as "a security guarantee for all of us".

Due to the destructive geopolitical environment, the EU is in the process of transforming itself from a community that initially focused on trade and economics, into a geostrategic project. From a soft influencer in building democratic institutions to an exerciser of strong power, placing emphasis on security, energy, sanctions and even industrial policies and strategic autonomy.

Është e vërtetë se ky mjedis gjeopolitik ka hapur një dritare mundësie për zgjerimin e BE-së. Megjithatë, perspektiva e kësaj politike mbetet e paqartë. Nëse u referohemi vlerësimeve të Komisionit Europian në paketën e zgjerimit, anëtarësimi i vendeve të reja brenda mandatit të këtij Komisioni duket një mision tejet i vështirë. Pavarësisht optimizmit të zyrtarëve të lartë të Komisionit Europian për të ringjallur një proces të fjetur prej kohësh, dy vija të kuqe do të jenë të pakalueshme për vetë Komisionin në lidhje me progresin e vendeve kandidate drejt anëtarësimit në BE: linjëzimi gjeopolitik dhe reformat e qëndrueshme në lidhje me sundimin e së drejtës në ekonomi.

Thelbi, jo forma, për një shteg të ri

Në paketën e zgjerimit të këtij vihet re një përpjekje nga ana e Komisionit Europian për t’u shkëputur nga trashëgimia e hidhur e politikës së ‘mbylljes së syve’ përballë regresit demokratik në Serbi. Megjithëse e vonuar, kjo është një qasje që duhet përshëndetur. Megjithatë, po sipas vlerësimit të Komisionit Europian, fakti që Kosova, edhe pse nën masa të padrejta shtrënguese nga BE-ja dhe me aplikim për anëtarësim që ka vite që pret të shqyrtohet, sërish shënoi progres në shumë fusha, vendos në pikëpyetje efektivitetin e politikës së ndjekur deri tani nga BE-ja.

Prej kohësh kam argumentuar se BE-ja duhet të eksplorojë një shteg të ri në rajonin tonë, atë të rrethimit demokratik të Serbisë me histori suksesi. Mali i Zi dhe Shqipëria mund dhe duhet të hapin këtë shteg të ri, pasi nuk përballen me sfida të patejkalueshme. Dhe mbi të gjitha, natyra e çështjeve të pazgjidhura me fqinjët në BE është më pak e ndërlikuar, krahasuar me shtetet e tjera të rajonit. Mirëpo, që ky shteg të kthehet në një rrugë të pakthyeshme për anëtarësimin në BE, historitë e suksesit duhet të jenë të vërteta, reformat të qëndrueshme. Komisioni duhet të kthehet nga predikues në kërkues e nxitës i jetësimit të standardeve demokratike dhe vlerave europiane në rajonin tonë.

Për shembull, raporti i OSBE-ODIHR për zgjedhjet parlamentare të 11 majit 2025 në Shqipëri vizaton hartën e ndikimit të krimit, përdorimit të aseteve shtetërore, administratës publike dhe medias në zgjedhje. Ndërkohë që një raport i ngjashëm kritik i OSBE-ODIHR për zgjedhjet parlamentare të vitit 2023 në Serbi, pengoi ecurinë e procesit të kësaj të fundit drejt BE-së, në rastin e Shqipërisë, Komisioni Europian duhet ta trajtojë me përparësi e vendosmëri reformën politike që ka lidhje funksionimin e të gjitha institucioneve, për të garantuar zgjedhje të lira e të ndershme. Për të mos lejuar kësisoj që mungesa e një reforme të vërtetë të kthehet në pengesë për përmbushjen e standardeve që kanë lidhje me sundimin e së drejtës dhe funksionimin e institucioneve demokratike.

Po kështu, vlerësimet pozitive për punën e SPAK-ut në luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar nga ana e Komisionit Europian duhen shoqëruar me vlerësime konkrete përsa i përket impaktit në qeverisjen e mirë të vendit dhe raportit me integritetin e jetës publike dhe standardin që imponon procesi i anëtarësimit në BE. Efekti ndëshkues i strukturave të specializuara në luftën kundër pandëshkueshmërisë mbetet i kufizuar, përsa kohë elementët parandalues dhe korrektues varen kryesisht prej qeverisjes dhe adaptimit të praktikave që garantojnë integritetin e jetës publike dhe mirëadministrimin e buxhetit të shtetit.

Ndërkohë që drejtësia është përgjegjëse për identifikimin e përgjegjësisë penale të zyrtarëve të lartë apo të grupeve kriminale, qeverisja dhe organet e saj duhet të jenë diga që na mbron nga “përmbytjet” e korrupsionit e krimit.

Në rast se në luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar do të mjaftohemi vetëm me punën e SPAK-ut, kam frikë se si ne ashtu dhe Komisioni Europian do të përsërisim gabimin që u bë me reformën në drejtësi, që më shumë u përqendrua në numrin e prokurorëve dhe gjyqtarëve që humbën vendin e punës si pasojë e procesit të verifikimit, sesa në elementët e tjerë që janë gjithaq të rëndësishëm për një sistem drejtësie efikas.

Krahas listimit të zyrtarëve të lartë apo grupeve kriminale që përballen me drejtësinë, jemi ende larg përqafimit të praktikave të mira e transparente qeverisëse që sigurojnë garë të ndershme në jetën publike dhe ekonomike. Sikundër, lufta ndaj krimit të organizuar dhe ndikimi i tij në jetën publike dhe ekonomike duhet të jetë përparësi e të gjitha strukturave të shtetit. Dhe madje përparësi shoqërore.

Linjëzimi gjeopolitik

Sikurse dihet, përtej një korpusi normash që duhen përmbushur, të njohura ndryshe si kriteret e Kopenhagenit, zgjerimi funksionon edhe si një mjet politik. Nëse analizojmë historikun e zgjerimit të BE-së, do të arrijmë në përfundimin se vendimet shpesh janë nxitur nga konsiderata gjeopolitike dhe normative, më shumë sesa nga përmbushja e pastër e kritereve të BE-së. Për shembull, anëtarësimi i Greqisë, Spanjës dhe Portugalisë në vitet ’80, apo zgjerimi i madh i viteve 2004 dhe 2007 u motivuan kryesisht nga ndryshimet gjeopolitike dhe aspiratat për të mbështetur tranzicionin demokratik.

Edhe pse arsyet e situatës së tanishme gjeopolitike janë të ndryshme nga ato të mësipërmet, sërish jemi në një udhëkryq ku përplasen nevoja e BE-së për t’u pozicionuar si një aktore me peshë globale përkundrejt aktorëve të tjerë, me vetë thelbin e procesit të zgjerimit, i cili bazohet në meritën individuale të secilit shtet duke siguruar transformim demokratik dhe zhvillim ekonomik të qëndrueshëm.

Këtë vit Komisioni Europian e theksoi edhe më fort se linjëzimi gjeopolitik me BE-në është i një rëndësie strategjike, për shkak të mjedisit gjeopolitik. Madje Komisionerja e Zgjerimit paralajmëroi se në BE nuk janë të mirëpritur “kuajt e Trojës”, një aludim ky për pozicionin që ka Serbia në raport me Rusinë.

Në pamje të parë duket sikur linjëzimi gjeopolitik me BE-në është një proces i jashtëm që nuk ka të bëjë me zhvillimet e politikës së brendshme. Në fakt nuk është kështu. Një nga gjërat që kam përjetuar nga eksperienca ime si në politikë ashtu edhe në politikën e jashtme është se gjithmonë ka pasur një kufi artificial midis të dyjave. Ndërsa sot ky kufi nuk ekziston. Sepse mënyra se si qeverisen vendet projektohet edhe përmes politikës të jashtme që ato ndjekin. Politika e jashtme është një pasqyrim mjaft i saktë i psikikës së kombit dhe asaj që ndodh në trupin politik në një moment të caktuar.

Arsyetimet e Serbisë që përpiqet të gjejë raste të ngjashme brenda BE-së për të justifikuar mosvendosjen e sanksioneve ndaj Rusisë nuk qëndrojnë. Sikundër pozicioni i çuditshëm i Shqipërisë, që i kërkonte publikisht BE-së “të mos ushtronte presion ndaj Serbisë për t’iu bashkuar sanksioneve ndaj Rusisë”, rezultoi i gabuar. Pasi BE-ja nuk ka asnjë arsye të tolerojë braktisjen e parimeve që e mbajnë në këmbë atë, sidomos në kushtet që imponon mjedisi i sigurisë në Europë.

Dilemat që kërkojnë përgjigje

Paqartësia e të ardhmes së procesit të zgjerimit nuk vjen vetëm për shkak të stadit të reformave dhe linjëzimit gjeopolitik në vendet që synojnë anëtarësimin, por para së gjithash nga vetë vendet anëtare të BE-së. Për shkak të dilemave të tyre, që edhe pse besojnë se zgjerimi dhe konsolidimi i projektit europian është i nevojshëm dhe i pashmangshëm, nuk janë ende gati për të mbështetur një plan të qartë anëtarësimi, të shoqëruar me veprime të dyanshme, është lehtësisht e kuptueshme se përse Komisioni Europian nuk paraqiti javën e shkuar raportin e shumëpritur të para-anëtarësimit. Ky raport do të përcaktojë drejtimet dhe reformat kryesore që BE-ja duhet të ndërmarrë për t'u përgatitur për zgjerimin.

Është e qartë se një BE e zgjeruar do të nxiste një ripërcaktim të linjave më të mëdha buxhetore, ndryshime në politikën bujqësore dhe atë të kohezionit social, procesit të vendimmarrjes dhe mbi të gjitha do të ndryshonte kufijtë e saj. Nëse në Ballkanin Perëndimor, më shumë se sa për zgjerim të BE-së bëhet fjalë për konsolidim të saj, pasi vendet e rajonit tonë rrethohen nga ato të BE-së, në rastin e Ukrainës dhe Moldavisë, për shkak të fqinjësisë me Rusinë, luftës që vazhdon dhe faktit që një pjesë të territoreve të tyre janë nën pushtimin rus, situata bëhet më e ndërlikuar.

While challenges remain, the EU must offer its candidates a credible membership perspective, beyond the optimism of senior European officials. The EU must overcome the fear that characterizes some member states towards an EU with 30 or 33 members, in terms of decision-making and functioning. It must correct through concrete actions the sense of humiliation that is observed in some countries that, although they have progressed with reforms, have not been rewarded in this process. And of course, the EU must arouse hope and popular optimism that stems from building a better future and focusing on democratic transformation and sustainable economic development.