E fundit!

22:51 Aktualitet

Biznesmeni Artur Shehu thyen heshtjen: Jam pronar i vjetër i tokës në Zvërnec, nuk i njoh fare investitorët

Biznesmeni shqiptar Artur Shehu ka folur në emisionin Opin...

Fuqia e “budallait”

8 Mars 2017, 16:34, Aktualitet CNA

Sa më pak dimë, aq më tepër kemi siguri tek vetja, të bindur se mund të bëjmë gjithçka. Sa keq që nuk është e vërtetë. Eshtë efekti Dunning-Kruger dhe godet gjithmonë. Ai dëshmon se askush nuk mund të gjykojë veten objektivisht

Screen Shot 2015-03-22 at 20.35.01

Grabite?si i banke?s, qe? ishte i sigurte? se ishte i padukshe?m nga telekamerat e sigurise?, vete?m pse e kishte spe?rkatur fytyre?n me le?ng limoni. Profesori ne? pension, qe? ne? takimin e banore?ve te? pallatit, shpjegon fjale? pe?r fjale? si funksionon televizioni satelitor, duke ngate?rruar Stacionin Nde?rkombe?tar te? Hape?sire?s me satelite?t artificiale?.

Kolegu i zyre?s se? shitjeve, qe? flet mbi sigurine? e sistemeve nukleare, duke e ngate?rruar shke?mbimin me shkrirjen atomike. Ne? jete?n e pe?rditshme, ndeshen shume? njere?z te? tille? (pe?rvec? ndoshta hajdutit), qe? sipas studiuesve, vuajne? nga efekti Dunning-Kruger. Nuk e?shte? nje? se?mundje e re?nde? neurologjike, por nje? sjellje qe? ku me? shume? e ku me? pak, te? gjithe? e shfaqin.

Nobeliste? mendjeme?dhenj
Emri rrjedh nga nje? prej autore?ve, te? cile?t e pe?rshkruan pe?r here? te? pare? (pra David Dunning dhe Justin Kruger, qe? ne? ate? kohe? punonin ne? Universitetin e Kornelit, Nju Jork); e kane? quajtur ?mbivlere?sim i afte?sive te? tua?. Domethe?ne? nje? mendim i shpeshte? dhe i pranishe?m tek te? gjithe? ne, se pe?r te? be?re? ose ditur dic?ka, jemi me? te? mire? nga sa e?shte? ne? fakt e ve?rtete?.

Ka lojtare? shahu, qe? pavare?sisht nga shkalla shume? e sakte? e vlerave, jane? te? sigurte? se jane? me? mire? se te? tjere?t dhe objektivisht me? te? shkathe?t. Ne?nte?dhjete?vjec?are? qe? me?tojne? te? marrin patente?n, ndone?se qartazi nuk jane? me? ne? gjendje te? ngasin automjetin. Ose ministrat e jashte?m te? Shteteve te? Bashkuara, qe? pe?r te? justifikuar nje? sulm ushtarak, akuzojne? nje? shtet se ?zote?ron arme? te? shkate?rrimit ne? mase??.

Pe?r te? mbe?rritur tek c?mimet Nobel, ku nuk mungojne? opinionet e njere?zve pe?r c?do argument. Virologu i famshe?m francez, Luk Montanje, i cili fitoi c?mimin Nobel ne? vitin 2008 pe?r zbulimin e virusit HIV, po pe?rhap prej vitesh thashethemin, qe? fijet e ADN-se? mund te? le?shojne? vale? elektromagnetike, duke formuar pastaj nanostruktura uji qe? shumojne? informacionin. Linus Poling, dy here? fitues i Nobelit (pe?r kimi dhe paqe), pe?rhapi teorine? e mjeke?sise? ortomolekulare. Ishte e bazuar edhe tek nje? superdoze? me vitamine? C pe?r te? luftuar se?mundjet, madje edhe kancerin. Teori te? pakuptimta, ndone?se vijne? edhe nga laureate? te? c?mimit Nobel.

Me? te? mire? nga te? gjithe?
Dunning dhe Kruger pyete?n veten ne?se ato qe? pate?n mbledhur ishin vete?m anekdota, apo ne?se kishin baza te? ve?rteta dhe shkence?risht te? pe?rshkrueshme.

Dhe filluan nje? seri eksperimentesh dhe ve?zhgimesh pe?r te? sqaruar ke?te? fenomen. Ne? c?do fushe?, nga ajo financiare, deri tek pe?rdorimi i arme?ve, gramatike?s angleze dhe pe?rdorimit te? logjike?s, kane? arritur ne? te? nje?jtin pe?rfundim: njere?zit nuk jane? thuajse asnje?here? te? afte? te? gjykojne? mbi afte?site? e tyre.

Edhe pa mbe?rritur tek shembujt e fituesve te Nobelit apo hajdute?ve te? trashe? (tinge?llon si nje? shaka, por ngjarja e?shte? e ve?rtete?), do t?i kete? ndodhur te? gjithe?ve te? mendojne? se shkoi shume? mire? nje? interviste? pune apo nje? test shkollor, pe?r te? pare? pastaj veten me nje? note? 4 ose 5. Nje? studim i zgjeruar ne? vitin 2012, Studimi Kombe?tar i Afte?sise? Financiare, i kryer nga ana e Thesarit te? SHBA, u ke?rkoi 25 mije? amerikane?ve te? pe?rgjigjen se cila ishte kompetenca e tyre mbi termat financiare.

Duke shqyrtuar ne? vec?anti 800 prej tyre, qe? kishin falimentuar, dhe ke?shtu supozohet se ata ishin jo vete?m ?Ujqe?r te? Uoll Stritit?, eksperte?t zbuluan se ne? fushe?n financiare vete?gjykoheshin me pe?rvoje? mbi mesataren. Nje? ndjesi qe? te? falimentuarit e kane? te? pe?rbashke?t me menaxhere?t, studente?t dhe lojtare?t e futbollit. Shumica e tyre, ne? baze? te? sondazheve te? sakta, besojne? se jane? me? te? mire? se te? tjere?t ne? pune?n e tyre, qofte? kjo goditja e nje? topi apo koordinimi i nje? aktiviteti te? nje? kompanie; gje? qe? e?shte? dukshe?m e pabesueshme.

Te? sigurte? dhe agresive?
Efekti ane?sor i defektit te? mungese?s te? vlere?simit personal e?shte? se te? paafte?t jane? edhe me? te? sigurte? tek vetja e tyre. Ata qe? nuk dijne? te? be?jne? asgje? jane? me? te? vendosur ne? mendimet e tyre, me? te? sigurte? tek njohurite? e tyre, me? koke?forte? pe?r te? ruajtur dhe mbe?shtetur pozicionin e tyre. Sa me? shume? qe? ata ve?rejne? se c?fare? kane? the?ne? e?shte? krejte?sisht e palogjikshme, aq me? tepe?r qe?ndrojne? te? vendosur tek ajo qe? kane? the?ne?, duke u be?re? madje agresive? ne? mbrojtjen e pozicioneve te? tyre.

Artikulli i Dunning dhe Kruger, qe? shpjegon c?do gje? titullohet: ?Jo eksperte?t dhe mungesa e vete?dijes pe?r ke?te?: ve?shtire?site? pe?r te? njohur paafte?sine? e vetes, c?ojne? tek nje? gjykim i ekzagjeruar mbi veten?. Si rezultat i ke?tij mjedisi mendor, ndodh nde?rkaq e kunde?rta: Dunning dhe Kruger kane? treguar se nje? person me te? ve?rtete? ekspert, ka prirjen pe?r t?u gjykuar shume? me? ashpe?r sesa nje? i paafte?. Deri sa mbe?rrihet ne? nje? pike? ne? te? cile?n njere?zit me? te? informuar, te? urte? dhe te? menc?ur, perceptohen si me? pak te? afte? sesa mesatarja e njere?zve. Sipas David Dunning, kjo e?shte? pe?r shkak se ?personat eksperte?, mendojne? se te? tjere?t jane? po aq te? mire? sa ata; dhe prandaj ajo qe? ata nuk dine? nuk e?shte? asgje? e vec?ante? ne? krahasim me pjese?n tjete?r te? njere?zimit?. Idete? raste?sore

Por cilat jane? ?forcat?, qe? ne? trurin tone?, na shtyjne? drejt nje? vlere?simi te? vetes ne? me?nyre? kaq te? gabuar, sa te? na be?jne? te? artikulojme? gjykime te?re?sisht te? gabuara? Pse paafte?sia te? c?on ne? me?nyre? te? pashmangshme drejt pamunde?sise? pe?r te? gjykuar ? vete? paafte?sine?? Psikologe?t kane? ve?rejtur se nga

pike?pamja logjike, ajo qe?ndron ne? ke?mbe?. Pe?r te? arritur ta gjykojme? veten te? paafte?, do te? ishte e nevojshme te? zote?ronim te? nje?jtat afte?si, te? cilat garantojne? nje? vete?-gjykim objektiv: e pamundur. Sikurse e?shte? shprehur natyralisti i njohur anglez, Carl Darvin tek ?Origjina e njeriut dhe zgjedhjes seksuale?: ?Injoranca prodhon me? shpesh besim, sesa njohuri?. Grabite?si qe? ishte lyer ne? fytyre? me le?ng limoni nuk donte te? besonte qe? telekamerat e sigurise? e kishin filmuar dhe policia e kishte njohur. Ishte absolutisht i bindur se le?ngu i limonit, duke qene? se njihet si ?boja e padukshme?, do t?i munde?sonte atij te? shmangte ve?mendjen e pade?shiruar.

Besim i lindur?
Pe?rse ky qe?ndrim e?shte? kaq shume? i pe?rhapur? Dunning pe?rgjigjet me shaka: ?Ne?se me? pyesni cili e?shte? tipari i vete?m, qe? e be?n nje? person subjekt te? ke?tij vete?-mashtrimi, une? do te? thosha marrja e fryme?s?. Me? shume? seriozisht, psikologe?t thone? se nje? mendje qe? injoron nuk e?shte? bosh, por plot me copa dhe pjese? informacioni, pe?rvojat e te? tjere?ve qe? i ndjejme? si tonat, biseda te? de?gjuara ne?pe?r kafene, ose te? lexuara vite me? pare?.
Ke?to fakte, ide, informacione dhe njohuri qe? jane? shqyrtuar nga afe?r nga nje? tru qe? pe?r milion vjet ka evoluar, duke u shnde?rruar ne? nje? ?gjetje modelesh?, thote? Dunning: nje? mjet qe? pe?rpiqet t?i jape? kuptim c?do gje?je qe? sheh, ndjen apo mendon. Dhe kur ndjenja nuk e?shte? atje, ajo e imponon, me kushtin

pe?r te? futur nje? informacion te? pasakte?, por me sa duket te? drejte?, pe?r te? plote?suar tabllone? qe? ne kemi pe?r bote?n.
Truri e?shte? nje? krijues i palodhshe?m tregimesh dhe nde?rton vazhdimisht, pak a shume? histori te? besueshme mbi ate? qe? jemi dhe dime?, duke mbushur ?gropat? me termat e reja qe? mbledhim. Receta e pe?rsosur pe?r te? na zhytur ne? situata te? rrezikshme apo fatkeqe. Pe?r aq kohe? sa specia jone? jetonte ne? fise me nje? duzine? njere?zish, te? afe?rmit dhe miqte? mund te? ishin prane? pe?r te? korigjuar, mbe?shtetur apo ve?ne? ne? loje?.

Por ne? nje? shoqe?ri demokratike, gjithnje? e me? komplekse dhe te? nde?rlidhur, qe? zhvendos burime dhe njere?z ne? pe?rgjigje te? besimeve popullore, pushteti dhe agresioni i atyre qe? besojne? se kane? gjithmone? te? drejte? mund te? jete? i rrezikshe?m./bota.al