Six issues to follow at the NATO summit in Turkey

2026-07-07 15:42:00, Kosova & Bota CNA

NATO leaders are meeting in the Turkish capital, Ankara, for the alliance's annual summit on July 7-8, which has been overshadowed by the war in Iran and American complaints that not all European allies are spending enough.

US President Donald Trump is expected to make harsh comments towards some of his European counterparts when they meet for dinner on the first day of the summit and during a three-hour meeting of the North Atlantic Council on the second and final day of the summit.

Defense expenses

Undoubtedly, this summit will be dominated by the issue of defense spending.

At last year's summit in The Hague, the alliance formally agreed that all 32 member countries would spend 5 percent of their Gross Domestic Product (GDP) on defense by 2035. Of this, 3.5 percent would be dedicated to so-called "core military spending," such as the purchase of weapons and other military equipment. Meanwhile, 1.5 percent could be used for investments that strengthen military capabilities, such as building and improving infrastructure.

In Ankara, everything will revolve around demonstrating how this objective will be achieved. Or, as the draft summit declaration puts it, a “credible path” towards achieving this goal will be presented.

Several NATO officials, who spoke to Radio Free Europe, fear that many countries will postpone major defense investments in the coming years due to limited public finances. They could then spend large sums on military equipment only in 2034-2035, in an approach known within the alliance as the “hockey stick approach,” in which, after years of relatively flat spending, there is a sudden, large increase at the end to meet the target.

The Trump Factor

The issue of defense spending is expected to be the topic on which President Trump will be tough.

He, who has long expressed skepticism towards NATO and just a few days before the summit in Ankara, once again questioned the alliance through a post on social media, where he wrote that it is "ridiculous that the US continues on this one-sided path, when the relationship is not reciprocal."

He also published a graphic showing that Washington spends far more on its military than any of NATO's European allies.

It is precisely in this regard that NATO Secretary General Mark Rutte is expected to use his diplomatic skills again to point out that European countries and Canada are already increasing their defense spending.

Duke folur pak para samitit, ai tha se 31 aleatët e tjerë “tashmë po investojnë rreth 4 për qind të PBB-së së tyre në mbrojtje dhe siguri”, shpesh duke blerë pajisje ushtarake të prodhuara në Shtetet e Bashkuara.

Sipas Ruttes, kjo prirje tregon se 31 vendet e tjera anëtare tashmë janë “në një trajektore për ta barazuar nivelin e shpenzimeve të tyre për mbrojtje me atë të SHBA-së”.

Megjithëse disa zyrtarë të NATO-s, të cilët folën për Radion Evropa e Lirë, e pranuan se kanë frikë se presidenti amerikan do të jetë i ashpër gjatë samitit, shumica prej tyre besojnë se takimi do të zhvillohet relativisht pa probleme dhe me pak dramë.

Oana Lungescu, ish-zëdhënëse e NATO-s, e cila tani është studiuese në Institutin Mbretëror për Shërbime të Bashkuara, tha se ka optimizëm që atmosfera pozitive nga samiti i fundit i G7-ës në Francë do të përcillet edhe në Ankara.

“Diplomatët shpresojnë që ‘fryma e Evianit’, atmosfera konstruktive e bisedimeve të fundit të G7-ës në Francë, të shtrihet edhe në Ankara – përfshirë nevojën për të vazhduar mbështetjen për Ukrainën, në një kohë kur momentumi në fushëbetejë duket se po ndryshon”, tha ajo.

Lungescu tha se zyrtarët besojnë gjithashtu se raporti i mirë personal mes Trumpit, Ruttes dhe presidentit turk, Recep Tayyip Erdogan, mund të ndihmojë që samiti të ecë sipas planit. Sipas saj, edhe pse Trumpi mund të kritikojë disa udhëheqës evropianë për luftën me Iranin ose për shpenzimet në mbrojtje, “ai nuk do të dëshirojë që samiti të dështojë dhe Erdogani t’i shkojë fytyra në vendin e tij”.

Trupat amerikane në Evropë dhe ambiciet industriale

Paralelisht me këtë debat, në rend dite është edhe çështja e pranisë së trupave amerikane në Evropë.

Numri aktual prej rreth 80.000 trupash amerikane në Evropë mund të reduktohet, pasi po flitet se Uashingtoni mund të ridislokojë si kapacitetet strategjike, ashtu edhe personelin ushtarak në rajone të tjera, veçmas në Azi.

Meqë sekretari amerikan i Mbrojtjes*, Pete Hegseth, deklaroi në maj se SHBA-ja do të kryejë një rishikim gjashtëmujor të pranisë së saj ushtarake në Evropë, pak zyrtarë të NATO-s besojnë se kjo do të jetë një temë e madhe në samit. Megjithatë, ata nuk e përjashtojnë mundësinë e negociatave dypalëshe dhe përpjekjeve lobuese në prapaskenë nga vendet evropiane që janë mikpritës të bazave ushtarake amerikane.

Ndërkohë, komandanti suprem i NATO-s për Evropën, Alexus Grynkewich, tha se aleatët evropianë kanë ndërmarrë në masë të madhe hapat e nevojshëm për të mbushur boshllëqet në kapacitete dhe përforcime, të krijuara pas reduktimeve të fundit të trupave dhe mjeteve ushtarake amerikane në Evropë.

Draft-deklarata e samitit në Ankara, të cilën pritet ta miratojnë të gjithë aleatët, e përmend në mënyrë eksplicite Nenin 5 të NATO-s për mbrojtjen kolektive, edhe pse në disa kryeqytete evropiane ekzistojnë shqetësime nëse aleanca do ta zbatonte atë në rast se Rusia do ta sprovonte NATO-n në vitet në vijim.

Një tjetër zhvillim nga i cili zyrtarët e aleancës shpresojnë se do të nxisë rritjen e shpenzimeve për mbrojtjen është Forumi i Industrisë së Mbrojtjes të NATO-s, i cili do të mbahet më 7 korrik, vetëm pak orë para nisjes së samitit.

Në këtë forum, kompanitë kryesore të industrisë së mbrojtjes dhe politikanët pritet të njoftojnë për një sërë marrëveshjesh shumëpalëshe për bashkëpunim në fushën e mbrojtjes, përfshirë edhe sipërmarrje të përbashkëta transatlantike.

Me Kanadanë në krye të nismës, disa shtete do të njoftojnë po ashtu për krijimin e një “banke globale të mbrojtjes”, e cila synon ta bëjë më të lehtë financimin për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme që veprojnë në industrinë e mbrojtjes.

Po ashtu, pritet që kompanitë ukrainase të jenë shumë aktive në arritjen e marrëveshjeve, pasi Ukraina synon të sigurojë një lloj licence për prodhimin e raketave Patriot (ose sistemeve të ngjashme) brenda territorit të saj.

Por, vende të tjera ndoshta do të jenë edhe më të interesuara të përfitojnë nga njohuritë teknologjike të Ukrainës. Një zyrtar i lartë i NATO-s i tha Radios Evropa e Lirë se Kievi së shpejti mund të prodhojë versionin e vet të penguesit, të quajtur Patriot Advanced Capability-2 (PAC-2).

“Ukrainasit po na thonë se mund të zhvillojnë një pengues, që praktikisht është i njëjtë me një PAC-2, në më pak se një vit”, tha zyrtari. “Dhe ata mund t’i prodhojnë në numër të madh. Nëse arrijnë ta bëjnë këtë, ne e duartrokasim”.

Megjithatë, edhe pse rritja e madhe e shpenzimeve për mbrojtjen pritet të vazhdojë, pyetja që mbetet është nëse vendet evropiane po i shpenzojnë këto para në mënyrën e duhur.

Olga Oliker, drejtoreshë për sigurinë evropiane në Grupin Ndërkombëtar të Krizave, paralajmëroi se “shpenzimet nuk përkthehen automatikisht në rritje të kapaciteteve ushtarake”. Ajo u shpreh se qeveritë evropiane dhe prodhuesit e industrisë së mbrojtjes ende po përballen me sfidën se si të balancojnë investimet në “armë të shpejta, me kosto të ulët dhe të përshtatshme”, me nevojën urgjente për të prodhuar më shumë sisteme të avancuara të mbrojtjes ajrore.

Ukraina

Përderisa presidenti i Ukrainës, Volodymyr Zelensky, do të jetë i angazhuar si në Forumin e Industrisë së Mbrojtjes, ashtu edhe në darkën e udhëheqësve, takimi më i shumëpritur mbetet ai me Trumpin në margjinat e samitit.

Pasi Rusia vrau sërish dhjetëra njerëz në Kiev, pas një tjetër sulmi me raketa pak para samitit, ka shpresë se bisedimet e paqes të udhëhequra nga SHBA-ja – të cilat një zyrtar i lartë i NATO-s i përshkroi së fundi se janë në “në gjendje kome” – mund të ringjallen.

Atmosfera brenda NATO-s sa i përket Ukrainës ka ndryshuar ndjeshëm.

Disa zyrtarë janë mahnitur nga aftësia e Kievit për të goditur objektiva thellë brenda territorit rus.

“Ukraina është në një pozitë më të mirë në fushëbetejë krahasuar me disa muaj më parë”, tha një zyrtar evropian, duke theksuar se SHBA-ja tani po e mbështetë Ukrainën shumë më fuqishëm.

“SHBA-së i pëlqen pala që duket më e nënvlerësuar, për aq kohë sa ajo ka gjasa të fitojë”, shtoi ai.

Ndryshe nga viti i kaluar, këtë herë nuk ka debat nëse presidenti ukrainas Zelensky do të marrë pjesë në samit, edhe pse ai nuk do të jetë pjesë e takimit kryesor, pasi ai është i rezervuar vetëm për vendet anëtare të NATO-s.

Në deklaratën e samitit përfshihet edhe një zotim për t’i siguruar Ukrainës 70 miliardë euro gjatë vitit 2026, si dhe një shumë të njëjtë edhe për vitin pasues, megjithëse para samitit ishte diskutuar që deklarata të përmendte vetëm një zotim financiar për Kievin për vitin 2026.

SHBA-ja nuk do të kontribuojë në këtë fond, teksa 30 miliardë euro nga totali prej 70 miliardë eurosh vijnë nga një hua prej 90 miliardë eurosh që Bashkimi Evropian ia miratoi Ukrainës më herët gjatë këtij viti.

Me fjalë të tjera, nuk bëhet fjalë për shumë fonde të reja.

Duke folur për gazetarët para samitit, ambasadorja e Ukrainës në NATO, Alyona Hetmanchuk, tha se një zotim financiar i përfshirë në deklaratën e samitit mund të ndihmojë që aleatët t’u përmbahen premtimeve të këtij viti për financimin e Ukrainës, si dhe të sigurojë mbështetje shtesë.

“Shpresojmë që nëse në deklaratë përfshihet një detyrim financiar, kjo të ndihmojë. Së pari, t’i detyrojë vendet të përmbushin premtimet financiare të bëra këtë vit. Dhe së dyti të sigurojë fonde shtesë”, tha ajo.

Në një tjetër fitore të vogël për Ukrainën dhe mbështetësit e saj, në deklaratën e samitit përmendet edhe Rusia, e cila cilësohet si “një kërcënim afatgjatë për sigurinë euroatlantike”.

Ky është i njëjti formulim që u përdor në deklaratën e miratuar në samitin e vitit të kaluar në Hagë, por këtë herë zyrtarët e NATO-s thonë se nuk pati kundërshtime dhe as përpjekje për ta zbutur formulimin.

Çështja e Ngushticës së Hormuzit

Lufta në Iran ka krijuar po ashtu tensione brenda aleancës, me presidentin Trump që është ankuar për mungesë “besnikërie” nga disa aleatë, pasi ata kufizuan ose fillimisht ndaluan përdorimin nga Uashingtoni të bazave ushtarake në territoret e tyre për sulmet të SHBA-së kundër Iranit.

Ambasadori i SHBA-së në NATO, Matthew Whitaker, tha për gazetarët më herët gjatë këtij muaji se “nuk ka dyshim që presidenti shprehu zhgënjim”, por shtoi se aleanca tashmë e ka lënë pas këtë çështje.

“Fatmirësisht, ato ditë tashmë kanë kaluar”, shtoi ai.

Deklarata e samitit të NATO-s do t’i bëjë thirrje Teheranit që të respektojë plotësisht lirinë e lundrimit në Ngushticën e Hormuzit. Gjithashtu, në Ankara do të jenë të pranishëm edhe një numër përfaqësuesish nga vende të ndryshme të Gjirit Persik.

Megjithatë, nuk parashikohet që NATO-ja të ketë ndonjë rol të veçantë në rajonin e Gjirit.

Në vend të kësaj, një koalicion i vendeve, që udhëhiqen nga Franca dhe Mbretëria e Bashkuar, dhe ku pritet t’u bashkohen edhe shtete të tjera, po përgatitet të kontribuojë me kapacitete si anije për pastrimin e minave detare dhe ekipe zhytësish.

However, according to a NATO official, the coalition's rules of engagement remain unclear. The official noted that there are "mixed signals" coming from Iran about whether other countries' ships will be allowed to operate in the Strait of Hormuz.

Another challenge is that few European warships have adequate protection against drone attacks, making any broader coalition deployed in the Strait of Hormuz highly vulnerable to attack if deployed on the ground in the near future.

When and where will the next summit be held?

The last issue expected to be resolved in Ankara is where the next NATO summit will be held and at what time it will take place.

The Hague Declaration stated that Albania would organize the summit after Turkey, but Ankara's draft declaration still does not mention either the location or the date of its holding.

This is because some NATO officials have expressed doubts about whether a country that spends just under 2 percent of GDP on defense should host an alliance summit.

Albania is trying to have a defense budget this year that will increase spending to 2.6 percent of GDP, but it is possible that the final decision on whether Tirana will host the next summit will not be made until later this year.

Separately, discussions have also taken place on whether NATO should return to holding summits every two years, as was the practice before the Russian invasion of Ukraine in 2022.

While some argue that NATO should continue to meet annually as long as there is war in Europe, others believe that the lack of concrete political outcomes from annual meetings should allow the alliance to hold summits at the highest level less frequently. /REL