LEXO PA REKLAMA!

SHKARKO APP

Kush e zbuloi në të vërtetë Amerikën?

30 Gusht 2016, 14:15, Aktualitet CNA

Historia është një lente nëpërmjet së cilës ne analizojmë se çfarë ka ndodhur, por edhe atë që njerëzit kanë besuar mbi atë që ndodhi, dhe që është shpesh po aq e rëndësishme. Në këtë mënyrë, historia s?mund të jetë kurrë një shkencë e mirrfilltë, por një vijë kufitare ndërmjet empirizmit dhe imagjinatës. Kështu ne kujtojmë se Amerika nuk u zbulua as tek brigjet shkëmbore të Nju Faundlendit dhe as plazhet me rërë të bardhë të Karaibeve, por u shpik në pergamenët e atyre që i rrëfyen këto udhëtime

Nga Ed Simon

Ne? nje? dhome? ne? Institutin pe?r Studimet Islandeze ?Arni Magnusson?ne? Rejkjavik, gjendet nje? dore?shkrim i shekullit XIII-te?, mbi nje? pergamene? te? prodhuar nga le?kura e deles te? quajtur Hauksbo?k. Ne? ke?te? libe?r te? vec?ante?, flitet pe?r nje? grup burrash nordike? qe? u larguan nga vendbanimet e tyre ne? Groenlande? drejt nje? pere?ndimi te? pacaktuar.

Mes te? tjerash aty shkruhet:?Ata lundruan pe?r nje? kohe? te? gjate? ne? det, kur papritur iu shfaqe?n tokat pe?r te? cile?t nuk kishin asnje? pritshme?ri. Ato qene? plot me? fusha gruri te? ege?r dhe vreshta?. Kjo e?shte? nga Saga e Erikut te? Kuq, dhe rre?fen zbulimin nga djali i tij Leif Erikson te? nje? toke te? panjohur, te? cile?n ai e page?soi me emrin ?Vinland?.

Krahas Sage?s se? Greonlandeze?ve, ajo pe?rbe?n ate? qe? sot njihen si Sagat e Vinlandit, nje? histori irlandeze gati ? historike si de?shmia e nde?rveprimit evropian me ate? me? vone? u quajt Amerika. Sagat u shkruan shekuj pas ngjarjeve; nde?rveprimi fillestar i skandinave?ve me Amerike?n e Veriut ka ndodhur ne? shekullin e X para fundit te? mije?vjec?arit te? pare?, nde?rsa vikinge?t nuk lane? prani te? qe?ndrueshme ne? Bote?n e Re.

Pe?rkunde?r ke?saj, ata kane? ngecur ne? imagjinate?n e atyre qe? de?shirojne? te? ndajne? mitin nga historia, ne? pe?rpjekje pe?r te? kuptuar popujt e Amerikave. Pe?r shumice?n e historise?

se? tyre, sagat jane? interpretuar si rre?fime fantastike duke ia detyruar gjithc?ka miteve dhe pak historise?. Ato qene? kategorizuar sipas de?shmive te? She?n Brendanit, murgut irlandez i cili mendohet se ka lundruar ne? Amerike?, ose Princit te? Uellsit Madok, qe? ndoqi te? nje?jte?n

rruge?.
Deri nje? gjysme? shekulli me? pare?, historia normative theksonte se Kristofor Kolombi ishte i pari evropian qe? vizitoi kontinentin amerikan. Kjo ndryshoi 55 pese? vjet me? pare? me zbulimin e nje? vendbanimi te? pe?rkohshe?m Viking ne? L?Anse aux Meadoe?s ne? maje?n veriore te? Nju Faundlendit nga nje? c?ift norvegjeze, Helge dhe Anne Ingstad.
Si nje? shembull i mitit dhe lete?rsise? qe? pe?rdoret si nje? c?ele?s pe?r realitetin objektiv historik, zbulimi i Ingstad renditet pe?r nga re?nde?sia me ge?rmimet dhe zbulimin ne? shekullin XIX-te? nga Hajnrih Shliman te? atyre qe? pretendohet se jane? rre?niojat e qytetit te? Troje?s, bazuar ne? leximet e tij te? epike?s homerike. Pe?r pese? dekada me radhe? L?Anse aux Meadoe?s qe i vetmi vend i konfirmuar i kolonizimit skandinav ne? Amerike?n e Veriut.
Dhe kjo pavare?sisht nga pretendimet e rreme te? provave pe?r nje? prani me? te? gjere? Vikinge, nga trillimet me vende si Kensington Runestone ne? Minesota tek Penny Maine, ku u gjend nje? monedhe? norvegjeze shume? me? tej ne? jug te? L?Anse aux Meadoe?s, prejardhja e te? cile?s e?shte? me? pak e

dyshimte?, dhe te? pakte?n do te? mund te? de?shmoje? tregtine? e indianeve me evropiane?t.
Tanime? ka de?shmi me? te? mira te? asaj qe? arkeologe?t kane? supozuar prej nje? kohe? te? gjate? ? se prania e vikinge?ve ne? Amerike? ka qene? me? e madhe nga sa kemi patur de?shmi pe?r te?. Bazuar ne? te? dhe?nat satelitore nga hape?sira, dhe tanime? nga ge?rmimet aktuale terren, arkeologia Sara Parkak ka njoftuar ekzistence?n e nje? siti skandinav ne? Point Rosee ne? Nju Faundlend, 300 milje ne? jug te? atij te? zbuluar nga Ingstad 55 vite me? pare?.

Sikurse shprehet ne? nje? inte?rviste? pe?r Uashington Post, e?shte? ?vendbanimi me? pere?ndimor skandinav qe? e?shte? zbuluar ndonje?here??. Ne?se Parkak mund te? konfirmoje? qe? venbanimi ishte me? shume? i qe?ndrueshe?m se sa kalimtar, kjo mund te? c?oje? ne? konfirmimin e me? shume? vendeve , me nje? potencial pe?r te? ?rishkruar historine? e vikinge?ve ne? Amerike?n e Veriut?.

Kontaktet para-kolumbiane trans-Atlantike kane? qene? prej kohe?sh nje? burim magjepjeje pe?r dijetare?t por edhe njere?zit e zakonshe?m, me sa duket qe? nga Epoka e Zbulimeve ne? shekullin XVI dhe me? tej. Jo nje? burim dosido, por biri i vete Kolombit, pohoi se marinare?t kishin de?gjuar nje? legjende? mbi ?Indiane?t? qe? devijuan udhe?timin nga pere?ndimi, duke u pe?rplasur ne? brigjet e Galluejit ne? Irlande?.

Shkrimtare?t e shekullit XVI-XVII kane? hedhur hipoteze?n hipoteze?n e nje? kontakti nde?rmjet Bote?s se? Vjete?r asaj te? Re, te? ndodhur shume? kohe? para ?zbulimit? te? Kolombit. Ne? librin e tij ?Kufijte? e Perandorise? Britanike?, astrologu i oborrit mbrete?ror Elizabetian, Xhon Di, argumentoi se zbulimi i Amerikave nga Madoku i Uellsit hidhte poshte? pretendimet spanjolle mbi kontinentin, me rre?nje?t gjenealogjike kelte te? mbrete?reshe?s britanike, te? cilat e konfirmonin ke?te? te? fundit si trashe?gimtaren e ve?rtete? te? Bote?s se? Re.

Besimi se indiane?t amerikane? jane? pasardhe?sit e hebrenjve te? lashte?, e?shte? ne? qende?r te? Kishe?s se? Jezu Krishtit te? Shenjtore?ve te? Dite?ve te? Me?vonshme. Legjenda e Madok ka qene? hulumtuar edhe nga poema epike e poetit romantik Robert Saudhej qe? mban emrin e princit. Dhe nga nje? ke?rkim ne? internet do te? gjeni argumente dhe ?prova? (disa provokuese, ca te? tjera me? pak), se grupet duke filluar nga egjiptiane?t, fenikasit, romake?ve, afrikane?t pere?ndimore? dhe kineze?t, kishin shkelur ne? Amerike? para vitit 1492.

Por i vetmi grupim indian jo-amerikan, qe? e?shte? konfirmuar se ka qene? ne? kontinent ne? epoke?n para-kolombiane, jane? skandinave?t ne? Kanada. Puna interesante dhe e shke?lqyer e arkeologe?ve Parkak dhe c?iftit Ingstad, na jep munde?sine? pe?r te? shqyrtuar se cila e?shte? sakte?sisht puna e historise?. Munde?sia e pe?rplasjes se? anijeve romake pe?rgjate? bregdetit brazilian, apo princave afrikane? qe? fryme?zuan Olmeke?t jane?

hipoteza interesante, pe?r te? mos the?ne? dramatike dhe romantike.
Ka nde?rkaq pasoja te? dukshme politike dhe kulturore. Udhe?timet e Kolombit u shnde?rruan ne? nje? moment krenarie ne? mesin e emigrante?ve katolike dhe ne? me?nyre? te? vec?ante? atyre italiane?, te? cile?t de?shironin te? de?shmonin te? drejte?n e tyre, pe?r t?i pe?rkitur nje? vendi te? dominuar nga anglo-protestante?t. Megjithate? sot ekspeditat e tij jane? pare? me te? drejte? si akte te? spastrimit etnik, se? pari ne? nje? histori te? gjate? dhe te? turpshme gjenocidesh, te? cilat shpesh shenjuan kontaktit midis evropiane?ve dhe amerikane?ve vendas.

C?e?shtja se ?Kush e zbuloi Amerike?n??, nuk ka qene? kurre? neutrale. Por e?shte? nde?rkohe? edhe nje? pyetje qe? ne? shume? aspekte e?shte? kategorikisht e gabuar, sepse pa marre? parasysh se cili grupim shkeli kontinentin i pari, pe?rgjigja e?shte? se vete? kombi nuk u ?zbulua? asnje?here?, dhe se ai vete?m e?shte? ?shpikur?.

Ne duhet te? rivlere?sojme? pune?n e shke?lqyer te? kritikut, historianit dhe filozofit meksikan Edmundo O?Gorman, i cili ne? librin e tij te? vitit 1958 ?Shpikja e Amerike?s?, shqyrtoi diskurset komplekse kulturore, letrare, teologjike dhe politike, te? marra se? bashku pe?r te? sintetizuar nje? realitet te? quajtur ?Amerika?, e cila u projektua mbi hape?sirat toke?sore hemisfere?s pere?ndimore qe? qene? tashme? te? banuara nga njere?z, te? cile?t u quajte?n nga evropiane?t

indiane?, dhe qe? me gjase? nuk ishin vizituar nga ndonje? komunitet tjete?r pre?j mije?vjec?are?sh.
O?Gorman argumentoi se ?Amerika?, qe? me? shume? nje? koncept intelektual sesa nje? vend i ve?rtete?, dhe se nje? lexim i kujdesshe?m i teksteve fillestare te? zbulimit ne? fund te? shekullit XV dhe fillimin e atij te? XVI-te?, de?shmojne? mbi me?nyre?n se si ato toka sapo u rizbuluan, u shnde?rruan ne? dic?ka te? quajtur ?Amerika?. Prandaj, vikinge?t, fenikasit ose egjiptasit, apo edhe indiane?t nuk do te? mund te? ?zbulonin? Amerike?n pasi s?kishte gje? pe?r t?u zbuluar, vete?m pe?r t?u shpikur.

Sikurse ve? ne? dukje O?Gorman ?kontinenti amerikan ka qene? gjithmone? aty duke pritur me durim pe?rgjate? shekujve pe?r t?iu zbuluar vete? njeriut te? pare? qe? si ne? nje? pe?rralle?, do te? vinte pe?r ta prekur?.

Sipas ke?tij formulimi ?zbulimi i Amerike?s?, ka me? pak te? be?je? me ata qe? qene? diku ne? nje? moment te? caktuar, por me projektimin e miteve evropiane te? ndryshme si Hesperides, Atlantis, Cockaigne, Ultima Thule, dhe pas udhe?timeve te? Kolombi dhe Vespuc?it, Utopise?, ne? kontinentin amerikan. Kjo e?shte? e re?nde?sishme sepse na kujton se historia e?shte? nje? disipline? e nde?rmjetme, mes bote?s se? faktit objektiv dhe asaj mitike te? pe?rfaqe?simit te? njeriut.

Historia e?shte? nje? lente ne?pe?rmjet se? cile?s ne analizojme? se c?fare? ka ndodhur, por edhe ate? qe? njere?zit kane? besuar mbi ate? qe? ndodhi, dhe qe? e?shte? shpesh po aq e re?nde?sishme. Ne?

ke?te? me?nyre?, historia s?mund te? jete? kurre? nje? shkence? e mirrfillte?, por nje? vije? kufitare nde?rmjet empirizmit dhe imagjinate?s. Ke?shtu ne kujtojme? se Amerika nuk u zbulua as tek brigjet shke?mbore te? Nju Faundlendit dhe as plazhet me re?re? te? bardhe? te? Karaibeve, por u shpik ne? pergamene?t e atyre qe? i rre?fyen ke?to udhe?time.

?History News Network? ? Ne? shqip nga bota.al

Lajmet e fundit nga