web counter
LEXO PA REKLAMA!

SHKARKO APP

App Store
Google Play

E fundit!

x

Si e përballonin vapën njerëzit e lashtë dhe çfarë mund të adaptohet sot për ndërtimin e ndërtesave më të freskëta

2 Korrik 2023, 20:30, Kosova & Bota CNA

Si e përballonin vapën njerëzit e lashtë dhe

Rikthimi i vapës së stinës së verës, na rikthen në vëmendje një fakt: në të ardhmen, nevoja për t’i bërë më të freskëta shtëpitë, zyrat dhe dyqanet tona do të jetë një emergjencë e re, me të cilën duhet të përballemi. Një situatë me të cilën do të detyrohemi të përballemi gjithnjë e më shpesh për shkak të ndryshimeve të vazhdueshme klimatike.

Siç e dimë kondicionerët nuk mund të jenë një zgjidhje afatgjatë. Ata kanë jo vetëm të metën e konsumimit të energjisë, por edhe atë të ngrohjes së ajrit të jashtëm. Megjithatë, gjatë 5 dekadave të fundit është zhvilluar shumë praktika e ndërtesave të gjelbra.

Dhe kjo ka ndodhur duke vjedhur disa “truke” nga paraardhësit tanë për të projektuar sisteme termoizoluese gjithnjë e më efikase dhe të qëndrueshme (pra me më shumë efikasitet dhe më pak dëmtim të mjedisit). Por si përballohej vapa në kohët e lashta me një ndikim zero mbi mjedisin?

Në Persinë e vitit 3000 Para Krishtit, sot Irani, njerëzit mbroheshin nga nxehtësia me Kullat e Erës (të quajtura bagdir në gjuhën vendase). Arkitektët e kohës projektuan kulla të larta mbi ndërtesa, të cilat ishin në gjendje të sillnin ajër të pastër nga jashtë gjatë natës dhe ta largonin ajrin e nxehtë gjatë ditës.

Përdorimi i rezervuarëve të ujit, të vendosura nën strukturë, ndihmoi në lagështimin dhe ftohjen e ajrit. Edhe në fshatrat e Palestinës vapa e jashtëzakonshme mposhtej falë ujit, por me një sistem ftohje të vendosur brenda godinave. Në fakt, çdo dhomë ishte e pajisur me një jarrah, një enë prej terrakote që varej nga tavani.

Ajri i ngrohtë favorizonte avullimin e ujit, që në këtë mënyrë ftohte dhe lagështonte mjedisin përreth. NAVE, një projekt i krijuar në vitin 2022 nga stilisti izraelit Jael Isakarov, është gjithashtu i frymëzuar nga jarrah.

Ai është një panel që funksionon në një mënyrë shumë të thjeshtë: mjafton që brenda tij të derdhni një sasi uji. Ky i fundit kalon nëpër tubat e zgavruar përmes mureve poroze të terrakotës. Gjatë kësaj kohe ai avullon gradualisht dhe shndërrohet në avull uji, një reagim që thith nxehtësinë nga ajri përreth, duke e ftohur terrakotën, ujin dhe mjedisin përreth.

E gjithë kjo ndodh pas konsumimit të energjisë elektrike apo gazrave. Një teknologji e tillë është testuar edhe në ftohjen e stacioneve të metrosë. Koncepti i përbashkët i shumë prej sistemeve të lashta të ftohjes, ishte shfrytëzimi i freskisë që vinte nga toka përmes dhomave-bodrum, ku kishte prani të ujit.

Kështu ndodhte në kriptoportikun e projektuar në rezidencat e Romës së lashtë. Ishte një korridor, tërësisht ose pjesërisht nën tokë, shpeshherë me një qemer dhe të çarave të vogla. Në këtë rast, ajri i ftohtë ngrihej përgjatë mureve dhe qarkullimi i ajrit sigurohej nga dritaret e vogla.

Disa shekuj më vonë, arkitekti i Rilindjes Andrea Paladio (1508-1580), përshkroi një sistem të zgjuar të përdorur në Villa Trento afër Vicenzës. Rreth vitit 1560 rezidenca u lidh me shpellat e ku ishin grumbulluar ujërat e freskëta të shiut me anë të një sistemi tunelesh, një labirint nëntokësor i përshkruar nga Paladio si një “burg i erërave”, ku temperatura e ajrit mbetej 12 gradë gjatë gjithë vitit.

Pastaj nga bodrumet ajri lëvizte nëpër të çarat e gurit të hapura në dysheme dhe dritaret e ngritura të vendosura në dhomat e ndryshme. Midis shekujve XVI-XVIII, familjet e pasura siçiliane krijonin shpella përmes gërmimeve në shkëmbinjtë nën shtëpitë e tyre, me një planimetri katrore ose rrethore dhe ndenjëse të gdhendura po në shkëmb.

Një shkallë e brendshme të çonte në një kriptoportik (kalim i fshehtë) që të çonte në “dhomat e shirokut”: dhoma nëntokësore të freskëta dhe të ajrosura, ndoshta të shpikura nga arabët, ku mund të strehoheshin njerëzit kur frynte era e nxehtë e juglindjes.

Sistemet natyrore të ftohjes së përdorur në vilat siçiliane të shekullit XVIII u frymëzuan nga një sërë sistemesh të zgjuara të ventilimit, të projektuara për rezidencën normane të Zisa (në arabisht do të thotë të shkëlqyera), një pallat luksoz i vendosur në periferi të Palermos ndërtimi i të cilit daton në vitin 1165.

Sistemi i vaskave me ujë, tunelet e e mëdha për të shfrytëzuar erën e detit që të krijonte rryma ajri, daljet e ndryshme në kopsht dhe një sistem ajrimi e bënë atë një model të bio-arkitekturës, që vlen ende sot. Ndërkohë, ekziston një mënyrë tjetër për të izoluar shtëpitë nga nxehtësia.

Ajo duket shumë e lehtë, por edhe jashtëzakonisht efektive: çatitë e lyera me ngjyrë të bardhë. Të përdorura që nga koha e Greqisë së lashtë, dhe që ende sot mund të shihen në shumicën e shtëpive në ishujt e Mesdheut, ato mund të ndihmojnë në zgjidhjen e problemit të ngrohjes globale.

Në fakt ngjyra e bardhë, ka aftësinë të ulë temperaturat e brendshme dhe të jashtme, sepse reflekton rrezet e diellit, duke reduktuar nxehtësinë hyrëse dhe refuzon rrezet. Hashem Akbari profesor i inxhinierisë civile në Universitetin Konkordia në Montreal të Kanadasë, i specializuar në studimin e materialeve miqësore me mjedisin, i propozoi që në vitin 2009 Kombeve të Bashkuara lyerjen me ngjyrë të bardhë të çative të ndërtesave në qytetet e mëdha për të luftuar ngrohjen globale.

Në fakt, profesori së bashku me stafin e Laboratorit Kombëtar Lorenc Berkli në Kaliforni, llogariti se lyerja me ngjyrë të bardhë e një çatie prej rreth 90 metrash katrorë, redukton me 10 ton dyoksid karboni (CO2) emetimin e gazrave të dëmshëm në mjedis./ CNA





Lajmet e fundit nga