1979–2026: Ngjitja dhe rënia e një regjimi

1 Mars 2026, 21:50, Kosova & Bota CNA

Revolucioni iranian i vitit 1979 lindi me një premtim çlirimi.

Kundër një autokracie modernizuese, por shtypëse; kundër poshtërimit kombëtar të shkaktuar në vitin 1953 nga grushti i shtetit që rrëzoi kryeministrin Mossadegh (me mbështetje anglo-amerikane); kundër një monarkie të perceptuar si e nënshtruar ndaj Perëndimit.

Ajatollah Khomeini u kthye nga mërgimi i pritur nga miliona njerëz. Ai fliste gjuhën e spiritualitetit kundër materializmit perëndimor. Shumë donin të besonin se ishte agimi i një rendi më të drejtë. Një elitë evropiane u dashurua me të, siç tregojnë reportazhet e filozofit marksist Michel Foucault të botuara atëherë në Corriere della Sera.

Iluzioni zgjati pak. Në vitin 1979 revolucioni ishte një mozaik: kishte islamistë, marksistë, liberalë, nacionalistë.

Kthesa ndodhi brenda pak muajsh. Me krizën e pengjeve amerikane, sulmin ndaj ambasadës amerikane në nëntor 1979, Khomeini e shndërroi antiamerikanizmin në zamkë ideologjike. Amerika u bë “Satanai i Madh”. Kushtetuta e re institucionalizoi teokracinë. Kleri mori pushtete më të mëdha se çdo organ i zgjedhur. Filluan spastrimet. Militantë të majtë që kishin kontribuar në rrëzimin e Shahut u burgosën, torturuan, ekzekutuan. Gratë dolën në rrugë kundër detyrimit të shamisë: dhe u shtypën.

Në vitin 1980 shpërtheu lufta me Irakun e Saddam Husseinit. Tetë vite masakër. Regjimi e përdori për t’u konsoliduar. Retorika e martirizimit mobilizoi një brez të tërë. Qindra-mijëra të rinj vdiqën në front. Irani doli i shkatërruar, por jo i mundur. Lufta forcoi krahun më radikal dhe militarizoi Republikën Islamike. Lindi roli qendror i Pasdaranëve, Gardës Revolucionare, një fuqi jo vetëm ushtarake por edhe ekonomike.

Duke përvetësuar edhe kauzën palestineze që në vitin 1979, Teherani investoi në ndërtimin e një “Boshti të Rezistencës”. Financoi dhe armatosi Hezbollah-un në Liban, Hamasin në Gaza, milici shiite në Irak, duke zgjeruar ndikimin në mbarë botën përmes një predikimi të urrejtjes anti-perëndimore dhe xhihadit. Ndër misionet mesianike që diktatura e ajatollahëve i atribuoi vetes ishte edhe pushtimi i vendeve të shenjta të Islamit, Mekës dhe Medinës, pra rrëzimi i monarkisë saudite.

Programi bërthamor, i përshpejtuar në vitet 2000, shtoi një element të ri tensioni. Për Izraelin dhe shumë monarki sunite, një Iran me armë bërthamore është një kërcënim ekzistencial. Sanksionet perëndimore u shumëfishuan. Regjimi përdori rrethimin e jashtëm për të justifikuar shtypjen e brendshme. Në popullsi u rrit zemërimi ndaj këtij neo-imperializmi persian që shkatërron pasuri dhe mundësi për të financuar luftëra dhe terrorizëm në vendet fqinje.

Në vitin 2009 shpërtheu “revolucioni i gjelbër”. Pamjet e protestave bënë xhiron e botës. Regjimi u përgjigj me arrestime masive, tortura, ekzekutime. Ishte një moment kyç: Republika Islamike nuk është e reformueshme nga brenda.

Marrëveshja bërthamore e vitit 2015, e negociuar nga presidenti amerikan Barack Obama, dukej se hapte një dritare. Flitej për riintegrimin e Iranit në ekonominë globale. Por marrëveshja ishte e brishtë: nuk jepte garanci për raketat dhe milicitë terroriste, dhe edhe për programin bërthamor ofronte një armëpushim të përkohshëm, jo zgjidhje përfundimtare.

Tërheqja amerikane nga marrëveshja nën presidencën Trump dhe rikthimi i sanksioneve e mbyllën atë parantezë. Ekonomia iraniane u zhyt në inflacion, papunësi dhe korrupsion endemik. Pasdaranët kontrollojnë sektorë të tërë prodhimi. Premtimi i drejtësisë sociale i vitit 1979 u shndërrua në një kapitalizëm oligarkik me karakter të fortë ushtarak.

Që nga viti 2017 protestat janë të përsëritura. Nuk janë më vetëm studentët dhe shtresat e mesme urbane; në rrugë dalin punëtorë, periferitë, provincat. Në vitin 2022, vdekja e Mahsa Amini-t, e arrestuar nga policia morale për shaminë “e vendosur gabim”, ndezi revoltën më të thellë që nga lindja e Republikës Islamike. “Grua, jetë, liri” u bë slogani i një brezi që nuk ka njohur Shahun dhe përbuz mitin revolucionar. Përgjigjja ishte brutale: qindra të vrarë, mijëra të arrestuar, dënime me vdekje.

Sulmi i 7 tetorit 2023, drita jeshile për Hamasin, rezultoi një gabim strategjik. Irani shpresonte të forconte Boshtin e Rezistencës dhe të bllokonte afrimin mes Izraelit dhe Arabisë Saudite. Kundërofensiva izraelite goditi Hamasin dhe Hezbollah-un, si dhe objektiva iraniane në Siri. Rusia dhe Kina, aleatë të Teheranit, nuk ndërhynë në ndihmë të tij as më 21 qershor 2025 gjatë sulmeve amerikane.

Nga iluzionet e vitit 1979 te brutaliteti i shtypjeve të fundit, parabola e ajatollahëve është historia e një revolucioni që gëlltiti bijtë e vet dhe tradhtoi popullin e vet.

Ka përfunduar duke “rritur” opinionin publik më pro-perëndimor në gjithë Lindjen e Mesme. Protestat e fundit masive, të shtypura nga regjimi me një kasaphanë, deri në tridhjetë mijë të vdekur, kanë thirrur shpesh për ndërhyrjen e Amerikës. /Bota.al