RREFIMI / Ja se si u arrit në monedhën e quajtur Euro

26 Korrik 2016, 20:34, Aktualitet CNA

Ndodhia e krijimit te? Euros e?shte? ve?rtet e jashte?zakonshme. Sa me? shume? studiohet, aq me? shume? duket e habitshme. E?shte? historia e nje? monedhe qe? nuk duhej te? lindte, pasi pothuajse asnjeri nuk ishte ne? favor te? nje? projekti me ke?te? shtrirje dhe qe? ne? fakt, ne?pe?rmjet zinxhirit te? nje? serie rrethanash, u be? nje? ide e pandalshme. Dhe pike?risht pse ne? thelb

askush nuk kish besuar se ve?rtet do te? arrihej ne? nje? monedhe? te? vetme pe?r Europe?n, kur ajo ka pare? drite?n, e?shte? kuptuar se kishte shume? aspekte te? problemit, lidhur me te? cilat nuk ishte reflektuar sa duhej.

Ne? gjysme?n e dyte? te? viteve Tete?dhjete? te? Ne?nte?qinde?s, kur fillon kjo histori, reshtimi i atyre ?kunde?r? ishte i gjere? dhe i fuqishe?m. Be?nin pjese? Bankat Qendrore te? 12 vendeve, qe? ate?here pe?rbe?nin Komunitetin Europian, ndoshta me pe?rjashtim te? Banca d?Italia e Carlo Azeglio Ciampit dhe te? Banca di Espana. Fuqimisht kunde?r qene? ne? vec?anti dy bankat qendrore me? te? re?nde?sishme: Bundesbank i drejtuar nga sanguini Karl Otto Po?hl dhe Bank of England e drejtuar nga Robin Leigh- Pemberton, nje? loose cannon ? nje? peshe? e lehte? pe?r me? tepe?r e pakontrollueshme ? ne? gjykimin e

pame?shirshe?m te? Nigel Lawson, Kancelarit te? Skakiere?s se? ate?hershe?m, por qe? gjithsesi kishte prapa krahe?ve vullnetin e hekurt te? Zonje?s Thatcher. Qene? kunde?r ne? thelb qeverite? evropiane, pavare?sisht se te? gjitha, pe?rvec? Anglise?, deklaroheshin me fjale? ne? favor te? idese? se? nje? Bashkimi ekonomik dhe monetar. Dhe ne? c?do rast idete? e tyre lidhur me organizimin dhe qe?llimet e Bashkimit qene? aq te? larmishme dhe aq kunde?rshtuese midis tyre, sa te? siguronin se ishte shume? ve?shtire? qe? te? mund te? binin dakord midis tyre lidhur me nje? projekt konkret.

Edhe opinionet e ekonomiste?ve dhe te? eksperte?ve, ne? shumice?n de?rrmuese te? tyre, qene? tejet negative. Ekonomiste?t amerikane? shprehnin hapur dyshimet e tyre, nde?rsa europiane?t, megjithe?se duke mos i injoruar problemet dhe ve?shtire?site? e futjes se? nje?

monedhe unike ne? vende kaq te? ndryshe?m mes tyre, preferonin qe? te? mos e thellonin shume? diskutimin, pe?r te? mos u akuzuar pe?r europianize?m te? pake?t. Se? fundi, ke?tyre ve?shtire?sive i shtohej fakti qe? futja e nje? monedhe evropiane nuk parashikohej nga traktatet evropiane ne? ate? kohe? ne? fuqi, dhe ke?shtu qe? ke?rkohej miratimi i nje? traktati te? ri, me te? gjithe? ve?shtire?site? qe? do te? sillte nje? gje? e tille?.

Ne? te? ve?rtete?, pavare?sisht ke?saj te?re?sie rrethanash negative, ne? nje? pike? te? caktuar, midis viteve 1988 dhe 1989, u hartua projekti i nje? Bashkimi monetar europian dhe, kur menje?here? me? pas ideja u vu ne? le?vizje, marshimi i tij u be? i pandalshe?m. U negociua me ngut nje? traktat i ri, i ne?nshkruar ne? Maastricht ne? shkurtin e vitit 1992, ne? te? cilin kapitulli

kryesor kishte te? be?nte me Bashkimin Monetar Europian. Pe?rvec?se ne? France?, ku nje? referendum i premtuar ne? me?nyre? te? pamatur nga Francois Mitterrand rrezikoi qe? te? hidhte ne? ere? gjithc?ka, ratifikimet e traktatit qene? shume? te? shpejta (pe?r shembull, Parlamenti italian qe nde?r me? te? nguturit dhe me? pak reflektuesit). Ne? fund te? vitit 1993, traktati hyri ne? fuqi. Me? pak se 5 vite me? pas lindi Banka Qendrore Europiane. Nje?kohe?sisht me krijimin e Banke?s, u individualizuan 11 vendet e para ane?tare te? Eurozone?s. Nga 1 janari i 1999, politika monetare kaloi ne? duart e Banke?s Qendrore Europiane. Tri vjet me? vone? hynte ne? qarkullim euro. Si ndodhi kjo lloj amnezie kolektive qe? munde?soi te? realizohej me ngutin maksimal nje? projekt pe?r te? cilin sot, ne? harkun e pak viteve,

edhe shume? prej atyre qe? ate?here qene? ne? favor, kane? pe?rfunduar duke u distancuar prej tij? E?shte? nje? ndodhi qe? meriton te? rinde?rtohet, edhe ne? drite?n e nje? libri te? c?muar relativisht te? vonshe?m te? titulluar ?Making the European Monetary Union? (shte?pia botuese Harvard University Press, Cambridge Massachussetts 2012), i shkruar nga studiuesi Harold James duke mundur te? pe?rdore?, pe?rkrah dokumentave zyrtare, edhe letrat e atyre viteve te? ruajtura ne? arkivat e Bankave Qendrore dhe te? Banke?s se? Rregullimeve Nde?rkombe?tare te? Bazelit. Historia mund te? tregohet si nje? lloj pjese teatrale me dy akte dhe shume? skena. Akti i pare? u zhvillua ne? gjirin e nje? komiteti pe?r studimin e Bashkimit ekonomik dhe monetar europian, i ngritur nga Ke?shilli Europian i Hannoverit ne? qershorin e vitit 1988. Komiteti i kryesuar nga Jacques

Delors, ne? ate? kohe? President i Komisionit Europian, i zhvilloi me shume? shpejte?si punimet e tij dhe e dore?zoi raportin pe?rfundimtar, te? miratuar me unanimitet nga pe?rbe?re?sit e tij, ne? prillin e 1989. Kurse akti i dyte? filloi me 9 ne?ntor te? 1989 me re?nien e Murit te? Berlinit dhe pe?rfundoi ne? Maastricht te? Hollande?s, me ne?nshkrimin e traktatit me te? nje?jtin eme?r, me 7 shkurt te? 1992. Ne? mes ndodhi bashkimi i Gjermanise? qe? peshoi ne? me?nyre? vendimtare mbi rrjedhe?n e ngjarjeve.

Personazhi kryesor i gjithe? ke?saj ndodhie, ne? aktin e pare?, ashtu si edhe ne? te? dytin, qe Jacques Delors, i cili ate?here kryesonte Komisionin Europian me nje? energji dhe me nje? prestigj qe? asnje? prej pasuesve te? tij nuk e ka pasur me?. Ne? krah te? tij pate?n nje? rol te? re?nde?sishe?m disa funksionare? te? larte? europiane?,

midis te? cile?ve me? i kthjelle?ti qe italiani Tommaso Padoa-Schioppa, ne? ato vite Drejtor i C?e?shtjeve Monetare te? Komisionit Europian. Delors ishte i shtyre? nga bindja se nuk qene? me? te? mjaftueshe?m hapat e pjesshe?m me te? cilat zhvillohej procesi i integrimit europian dhe ndoshta ishte i nevojshe?m nje? hop cile?sor ne? gjirin e bashkimit politik te? kontinentit. Pe?r ta realizuar, duheshin shtre?nguar qeverite? dhe Bankat Qendrore, te? fortifikuara sic? ishin ne? mbrojtje te? sovraniteteve kombe?tare nga te? cilat dukej se varej pushteti i tyre. Ne? aktin e pare?, me Delors nde?rvepruan guvernatore?t e Bankave Qendrore; nde?rsa ne? te? dytin hyjne? ne? skene? qeverite? evropiane te? kohe?s.

Akti i I-re?. Skena e I-re?. Lind komiteti Delors

Qershor 1988. Jacques Delors bind krere?t e shteteve dhe te? qeverive europiane qe? te? krijojne? nje? komitet te? urte?sh pe?r studimin e Bashkimit ekonomik e monetar europian dhe ta eme?rojne? President te? tij. Ideja nuk i pe?lqeu pothuajse askujt. Dakord me Kancelarin gjerman Helmut Kohl, Delors vendos qe? te? the?rrase? pe?r te? be?re? pjese? ne? komitet ?me titull personal? guvernatore?t e Bankave Qendrore te? 12 vendeve ane?tare (plus tri ekonomiste? dhe nje? Ze?vende?spresident te? Komisionit). E?shte? gjetja e pare?. Guvernatore?t, energjikisht kunde?r idese? pe?r te? studiuar krijimin e nje? djalle?zie tjete?r europiane te? destinuar, dyshon Karl Otto Po?hl, Presidenti i Buba-s (sic? quhej me? pe?rke?dheli Bundesbanku), qe? te? fuse? hunde?t ne? kompetencat e tyre si tutore? te? rrepte? te? stabilitetit, por nuk mund te? mos qete?sohen

sadopak duke qene? te? thirrur pe?r te? qene? pjese? e komitetit. Edhe Zonja Thatcher, armike ndaj c?do propozimi te? ardhur nga Brukseli (dhe ne? vec?anti nga Delors), qete?sohet disi pasi me dy qen roje si Po?hl dhe Robin Leigh-Pemberton, kreu i Zonje?s se? Vjete?r te? Threadneedle Street (sic? quhet ne? me?nyre? te? familjarizuar Bank of England ne? Londe?r), komiteti nuk do te? qullose? asgje?.

Akti i I-re?. Skena (dhe gjetje) e II-te?. Fillon komiteti
Ne? mbledhjen e pare? Delors shpjegon se detyra e komitetit nuk e?shte? ajo qe? te? diskutoje? ne?se te? be?je? apo jo Bashkimin Ekonomik dhe Monetar. Detyra e tyre, thote? ai, e?shte? ajo qe? te? shkruajne? nje? manifest politik lidhur me integrimin europian, e?shte? (vete?m) ajo e kryerjes se? nje

eksplorimi teknik sesi te? organizohet nje? Bashkim Monetar Europian, ne? rastin ku politika vendos qe? te? procedoje? ne? ke?te? drejtim. E paraqitur ke?shtu, edhe me? skeptike?t midis guvernatore?ve i hyjne? pune?s duke menduar, sic? e tha nje?ri prej tyre, se detyra ishte ajo qe? te? shpjegohej sakte?sisht ?se c?fare? do te? thoshte Bashkim dhe sidomos sesa ishte i ve?shtire? ai?. Delors shtoi se mbledhjet duhej te? ishin tejet te? rezervuara ne? me?nyre? qe? te? reduktohej sa me? shume? te? ishte e mundur interferencat e jashtme, domethe?ne? tentativat e qeverive pe?r t?u pe?rzier ne? vendimet e guvernatore?ve. Krijohet ke?shtu nje? shpirt grupi dhe lihen praktikisht ne? erre?sire? qeverite? lidhur me ate? se c?fare? komiteti po diskuton dhe se ne? c?fare? drejtimi po ecin gje?rat.

Akti i I-re?. Skena e III-te?. Mbledhjet e komitetit Menaxhimi i nje? serie primadonash tejet vanitoze sic? jane? ne? fakt guvernatore?t (pe?rvec? Po?hl dhe Leigh-Pemberton, duhet shtuar midis protagoniste?ve edhe francezin Jacques de Larosie?re) duhet te? kete? qene? mjaft i komplikuar. Por Delors e?shte? mjaft i afte?. I drejton guvernatore?t drejt pe?rshkrimit te? arkitekture?s se? sistemit te? ri qe? me? shume? u afrohet idealeve dhe e?ndrrave te? tyre te? pavare?sise? nga pushteti politik. Ne? me?nyre? te? vec?ante?, Delors i jep Po?hl detyron qe? te? pe?rcaktoje? karakteristikat e nje? Banke Qendrore Europiane dhe Po?hl ? ?a broken reed?, nje? person i dobe?t dhe jo i besueshe?m, do te? shkruaje? me? pas Kancelari i Skakiere?s, pasi ka the?ne? ne? mbledhjen e pare? se komiteti duhet ta heqe? qafe idene? e Bashkimit monetar dhe t?u shpjegoje? politikane?ve ?se ne? ke?te? moment nuk

ekziston nje? shans realist pe?r te? nde?rtuar nje? bashkim monetar?, pe?rfundon rob i vete? propozimeve te? tij, duke pe?rshkruar nje? Banke? Qendrore qe? i ngjan ne? dhe pe?r gjithc?ka Buba-s. Konvertimi i Po?hl sjell me vete ate? te? Robin Leigh-Pemberton, qenit roje tjete?r qe? kishte pasur nga qeveria e tij detyre?n e vigjilimit qe? komiteti te? mos qulloste gje?. Thatcher, e cila nuk duhet ta kishte ndonje? opinion te? larte?, i kishte the?ne?: ?Une? kam besim tek Po?hl. Ne?qofte?se ai propozon ndonje? gje?, ndiqe?. Ke?shtu, me ?rekrutimin? e Po?hl, ishte ne? bord edhe Leigh- Pemberton. Ne? demonstrim te? zgjuare?sise? se? tij, ekziston nje? lete?r e tij pe?r Kancelarin e Skakiere?s pe?rpara mbledhjes se? pare? ne? te? cile?n lexohet se ne? gjirin e komitetit ?pragmatiste?t kane? ne? dore? gje?ne?; me sa duket jane? mazhoranca; idealiste?t jane? te? heshtur dhe Delors neutral?!!!!!

Akti i I-re?. Skena e fundit. Konkluzionet e komitetit
Ne? fillim te? prillit 1989, Delors sjell nje? tekst final qe? ne? thelb pe?rcakton udhe?timin me tri faza drejt Bashkimit Monetar te? adoptuar me? pas ne? Maastricht. Modeli i Banke?s Qendrore e?shte? ai i Bundesbankut. Objektivi i politike?s monetare e?shte? stabiliteti i c?mimeve. Financat publike e vendeve ane?tare duhet te? mbahen ne?n kontroll. Guvernatore?t nguten qe? te? konkludojne?, te? bindur vec? te? tjerave se qeverite? gjithsesi nuk do te? be?jne? asgje?. Argumenti si te? thuash pe?rfundimtar e?shte? i Leigh-Pemberton: ?Ne?qofte?se ua tregoj ke?to letra te? mallkuara Thesarit, atyre u shkate?rrohen nervat? Ne?qofte?se pe?rfundojme? pas nje? jave, do te? me? ke?rkojne? te? be?j amendamente te? tjera? Une?

ke?rkoj qe? te? shpe?toj nga kjo bela?. Ke?shtu qe? e?shte? guvernatori i vendit me? kundra, i Mbrete?rise? se? Bashkuar, ai qe? ne? fund e shtyn ne? port anijen e Delors. Ke?shtu pe?rfundon akti i pare?. E megjithate?, sic? e?shte? the?ne?, ka munde?si qe? kryevepra taktike e Delors nuk do te? kishte c?uar tek monedha e vetme ne?se historia nuk do te? kishte be?re? pjese?n e mbetur. Qeverite? nuk kishin kurrfare? de?shire qe? te? procedonin me Bashkimin Ekonomik e Monetar, as pas prezantimit te? Raportit Delors ne? prillin e 1989. Problemet qene? tejet te? komplikuara. Pe?r te? miratuar nje? traktat te? ri nevojitej miratimi unanim i vendeve ane?tare. Zonja Thatcher nuk e mendonte aspak. Por ra Muri i Berlinit dhe perspektiva e ribashkimit te? Gjermanise? ndryshoi sa hap e mbyll syte? gjithc?ka.

Akti i II-te?. Skena e I-re?. Bie Muri i Berlinit
Re?nia e Murit te? Berlinit nuk gjeneroi asnje? vale? ge?zimi ne? kancelarite? evropiane. Ne? Kujtimet e saj, zonja Thatcher tregon ne? me?nyre? dinake se Mitterrand i telefonon te? nese?rmen e re?nies se? Murit dhe i thote? se ne? momentet e rreziku Franca dhe Anglia duhet te? krijojne? front te? pe?rbashke?t. Rrezik? Natyrisht, ribashkimi gjerman. Giulio Andreotti, qe? mendonte se ishte hokatar, tha gjate? atyre dite?ve se e donte aq shume? Gjermanine? sa qe? shkaktonte ke?naqe?si fakti qe? qene? dy te? tilla. E ke?shtu me radhe?. Europa pyeste sesi do te? mund te? shmangej qe? Gjermania te? vraponte e vetme ne? le?ndinat e Europe?s Lindore. Dhe ke?shtu Mitterrand i erdhi ne? mendje ? ndoshta qe edhe Delors ai qe? mund t?ia kete? sugjeruar ? se, ne? rast se nuk mund te? shmangej ribashkimi gjerman, ndaj te? cilit

amerikane?t qene? ne? favor, mund te? ofrohej marre?veshja evropiane ndaj unifikimit ne? shke?mbim te? heqjes dore? nga dojc?marka nga ana e Gjermanise?. Ke?shtu, brenda pak jave?sh, u nis ne? drejtim Maastricht.

Akti i II-te?. Skena e II-te?
4 janar 1990. Me? pak se 2 muaj pas re?nies se? Murit te? Berlinit, Kohl dhe Mitterrand u takuan. Ne? komunikate?n finale, duke cituar se?bashku nisjen e negociatave pe?r ribashkimin gjerman dhe ato pe?r krijimin e Bashkimit monetar. Treni niset. Po te? gjitha dyshimet dhe paqarte?site? lidhur me pranine? e kushteve te? nevojshme pe?r suksesin e monedhe?s se? vetme? Te? flakura tej nga urgjenca e zgjedhjeve politike. Bundesbanku ishte dhe mbetej kunde?r, por nga nje?ra ane? Po?hl nuk mund te? distancohej me? nga nje? projekt i

Banke?s Qendrore Europiane te? be?re? sipas modelit te? Bundesbankut dhe nga tjetra Kancelari Kohl nuk donte pengesa ndaj bashkimit gjerman. Dhe ke?shtu e?shte? shkuar drejt monedhe?s se? vetme pa mbajtur parasysh kushtet ekonomike dhe politike qe? do te? mund t?i siguronin suksesin dhe pa re?ne? ve?rtet dakord sesi ta be?nin te? funksiononte.

Kusuri e?shte? histori e vonshme, pe?rfshi ke?tu rezultatet e zgjedhjeve ne? Greqi dhe euroskepticizmin ne? rritje ne? te? gjithe? Europe?n, ne? jug, ashtu si edhe ne? veri. Intendance sivra, thoshte Charles de Gaulle duke folur pe?r primatin e politike?s ndaj ekonomise?. Por ne? ke?te? rast intendance nuk ka pasuar dhe nuk pason. Ja pse jemi ne? nje? det belashe?.

* Giorgio La Malfa e?shte? politikan dhe akademik italian. Ke?te? artikull e ka botuar pe?r Il Popolo.

Pe?rgatiti: ARMIN TIRANA / Bota.al